Kronikarz - magazyn obywatelski

dr Ludwik Biskupski

Wprowadzenie
Decydując się na napisanie referatu nt. osoby Profesora (tak był nazywany przez mieszkańców Adampola/Polonezkoy, stambulską Polonię, tureckich przyjaciół oraz licznych znajomych innych narodowości) zdawałem sobie sprawę z trudności, jakie mogę napotkać w trakcie moich poszukiwaniach. Profesor był osobą niezwykle skromną, nie szukającą rozgłosu ani pochwał. Swoje życie poświęcił utrzymywaniu polskiego charakteru rodzinnego Adampola, szerzeniu polskiej i francuskiej kultury i języka w Turcji oraz pracy naukowej i pedagogicznej w szkołach średnich i na wyższych uczelniach w Stambule. 16 lat po jego śmierci trudno jest dotrzeć do osób, które posiadają szczegółową wiedzę o życiu osobistym i zawodowym Profesora. Nie wiadome są także losy jego prywatnej korespondencji oraz biblioteki. Być może w przyszłości uda się dotrzeć do tych materiałów. Proszę, więc traktować niniejsze opracowanie jako historyczny skrót losów jednego z najbardziej zasłużonych dla polskości przedstawicieli tureckiej Polonii.

Ludwik Biskupski  urodził się 20.10.1906 r. w Adampolu. Zmarł 06.12.1987 r. w Stambule. Pochowany został na cmentarzu w Polonezköy. Dzieciństwo przyszłego Profesora to okres dość intensywnego rozwoju Adampola. Dzięki temu rodzice byli w stanie zadbać o wykształcenie najmłodszego syna (Ludwik Szymon urodził się jako czwarte z kolei i ostatnie dziecko; miał dwie siostry i brata). Po ukończeniu szkoły podstawowej kontynuował swoją edukację w szkole średniej w Stambule. Następnie udał się na studia do Paryża, na Sorbonę. W 1931 r. uzyskał tam doktorat z literatury. Po powrocie do Turcji wykładał  język francuski na Uniwersytecie Stambulskim oraz innych uczelniach w tym mieście (Wyższa Szkoła Inżynierska, Akademia Nauk Ekonomicznych i Handlu oraz Szkoła Oficerska Kuleli) . W uznaniu zasług dla społeczności polskiej tytułowany był przez jej przedstawicieli Prezesem kolonii polskiej w Turcji (tytuł ten widnieje na kilku pismach i dokumentach zachowanych w archiwum o. J. R. Filonowicza ).

Za zasługi dla promocji polskości w Turcji otrzymał wysokie polskie odznaczenia: Polonia Restituta  oraz Złotą Oznakę Orderu Zasługi PRL (uroczystość wręczenia tego ostatniego miała miejsce w dniu 31 października 1975 r. w Konsulacie Generalnym w Stambule). Został też wyróżniony medalami i orderami przez władze watykańskie (Krzyż Kawalerski św. Sylwestra Papieża) i francuskie (m.in. Palmy Akademickie).

Działalność polonijna.
Jak wspomniano powyżej życie Profesora i dzieje jego rodziny związane są nierozerwalnie z Adampolem. Do dziś można tam podziwiać mały, uroczy domek , który był własonością Profesora. Odwiedzał go dość często (na stałe mieszkał  i pracował w Stambule). Dbał jako lojalny obywatel turecki o prawidłowe relacje między wioską a władzami lokalnymi. Starał się także o to, aby mieszkańcy Polonezkoy mieli zapewnioną opiekę duszpasterską. Szczególną aktywność wykazał w okresie, kiedy ważyły się losy ks. J. R. Filonowicza, który otrzymał od władz tureckich - w końcu lat 50-tych XX w. - nakaz opuszczenia Turcji. Podjął też starania mające na celu oficjalne mianowanie ks. Filonowicza proboszczem w Adampolu (w załączeniu tekst pisma skierowanego w tej sprawie do Papieża Jana XXIII - zał. nr 1). Napisał także piękne wspomnienie o ks. Filonowiczu z okazji 25-lecia jego pracy duszpasterskiej w Turcji. Osoba polskiego duszpasterza w Turcji zajmuje szczególne miejsce w życiorysie Profesora.  Ich kontakty cechowała przyjaźń i bliska współpraca. Bywali u siebie dość często, dyskutując i wymieniając uwagi nt. działań, które wpłynęłyby na zachowanie przez społeczność polską i polonijną w Adampolu oraz w Stambule polskich tradycji, kultury i języka. Ks. Filonowicz wspomina w listach do swojej siostry Pauliny, że wspólnie z Profesorem odbywali podróże do Adampola spotykając się z mieszkańcami przy okazji uroczystości religijnych i patriotycznych. Wzajemnie pomagali sobie w trudnych chwilach, głównie związanych z dolegliwościami zdrowotnymi (obaj cierpieli na chorobę Parkinsona). Warto podkreślić, że prof. Biskupski był rówieśnikiem o. Filonowicza. Obaj urodzili się w tym samym dniu, miesiącu i roku. Być może, oprócz bliźniaczych dat urodzenia, powodem tak bliskich stosunków był również fakt, że późniejszy profesor w latach młodzieńczych miał zamiar zostać księdzem (przez pewien czas przed powołaniem do wojska L. Biskupski był braciszkiem w jednym z zakonów w Stambule) .
Dla zobrazowania ich przyjaznych kontaktów warto w tym miejscu zacytować fragment listu Profesora do ks. Filonowicza (ojciec Romuald przebywał w tym czasie w Polsce w odwiedzinach u rodziny):
Istanbuł, 22go sierpnia 1980 r.
Przewielebny i Drogi Przyjacielu,
Dziękuję serdecznie za list z 26go lipca (1980 roku - przyp. autora), którego otrzymałem kilka dni temu. Cieszy mnie, że ksiądz czuje się na zdrowiu dobrze i znajduje się zadowolony ze swej podróży.
Co do mnie to odczuwam wielki brak wielkiego przyjaciela, z którym prawie co dzień byłem w kontakcie: czuję się po prostu osamotniony, osierocony....
Oczekujemy Księdza bo widzimy jak prędko bez niego rozsypuje się nasza grupka.
Tu oprócz wielkich deszczów, lato pozostaje gorące. Sytuacja ogólna jest naprężona i poważna i trudno przewidzieć jak to wszystko zakończy się (we wrześniu 1980 r. w Turcji miał miejsce przewrót wojskowy - przyp. autora).
Łączę wyrazy głębokiej przyjaźni i najlepsze pozdrowienia. L. Biskupski.

Wybór Papieża-Polaka i udział Profesora w spotkaniu Polaków i Polonii tureckiej z Janem Pawłem II w Nuncjaturze Apostolskiej w Stambule w dniu 30 listopada 1979 r.
Niezwykłym przeżyciem dla Polonii tureckiej był wybór Papieża-Polaka. Profesor wspólnie z ks. Filonowiczem przesłali na ręce Jana Pawła II. list gratulacyjny, którego pełna treść załączona jest do niniejszego opracowania (zał. nr 2). Jak wynika z cytowanego w niniejszym opracowaniu artykułu zamieszczonego w tureckiej gazecie „Hurriyet" Profesor był w bliskim kontakcie z Papieżem Janem Pawłem II. W czasie spotkania z Polonią odbył z nim krótką rozmowę (o czym świadczą, m.in. zdjęcia wykonane przy tej okazji). Dokładna relacja ze tego spotkania (wraz z tekstem przemówienia Papieża) zamieszczona została w miesięczniku katolickim „Le Flambeau" wydawanym w Stambule (wydanie specjalne styczeń-luty 1980).

Działalność publicystyczna
Mimo wielu zajęć związanych z pracą dydaktyczną w szkołach średnich i na uczelniach wyższych Profesor potrafił znaleźć również czas na działalność publicystyczną. Wśród licznych publikacji wymienić należy prace naukowe o charakterze badawczym i historycznym. Poniższe cztery opracowania zaprezentowane zostały podczas Francuskiego Kongresu „Towarzystw Naukowych":
- „Historique de l'Imprimerie du College des Lazaristes de Saint-Benoît a Istanbul" - Zarys historyczny drukarni Kolegium Lazarystów św. Benedykta w Stambule (Paris, Imprimerie Nationale, 1955)
- « L'Imprimerie des Peres Dominicains de Mossoul et son activite linguistique et litteraire » - Drukarnia Ojców Dominikanów w Mosulu i jej działalność językoznawcza oraz literacka (Paris, Imprimerie Nationale, 1955).
- « Les Repercussions de la Revolution Francaise sur l'Orient » - Następstwa Rewolucji Francuskiej na Bliskim Wschodzie (Paris, Imprimerie Nationale, 1956).
- « Interet historique des Inscriptions de l'Eglise Saint-Benoit a Istanbul » - Znaczenie historyczne napisów w kościele św. Benedykta w Stambule (Paris, Imprimerie Nationale, 1959).
Duże uznanie przyniosły mu także następujące prace:
1. „L'origine et l'historique de la representation officielle du Saint-Siege en Turquie" - Dzieje oficjalnego przedstawicielstwa Stolicy Apostolskiej w Turcji (Istanbul, 1968);
2. „L'Institut Francais d'Etudes Byzantines et son activite scientifique et litteraire 1895-1970" - Francuski Instytut Badań nad Bizancjum i jego działalność naukowa oraz literacka 1895-1970 (Istanbul, 1970). 
Dwa powyższe opracowania spotkały się z wysoką oceną środowisk naukowych oraz prasy fachowej. Warto w tym miejscu zacytować niektóre z nich. Oto, co napisał nt. książki o dziejach przedstawicielstwa Stolicy Apostolskiej w Turcji dr Louis Fazzi, historyk specjalizujący się w dziejach chrześcijaństwa w Azji Mniejszej: „Jakże nie podziękować wspaniałej osobie Prof. Ludwika Biskupskiego za to, że wybrał, jako temat swoich badań naukowych tę mało znaną w historii Turcji problematykę...". Również w czasopiśmie „Journal d'Orient" opublikowana została na powyższy temat recenzja znanej humanistki Angele Loreley, która stwierdziła, m.in.: „Jest to opracowanie, którego brakowało wśród prac nt. postępujących po sobie na przestrzeni wieków wydarzeń, związanych z historią kontaktów między oficjalnym przedstawicielstwem Stolicy Apostolskiej w Turcji i władzami tureckimi".
Praca dot. działalności Francuskiego Instytutu Badań nad Bizancjum zyskała również wiele pozytywnych ocen. Prof. Dr Rodolphe Guilland, wykładowca historii i cywilizacji bizantyjskiej na Wydziale Literatury Uniwersytetu Paryskiego (Sorbona) napisał: „Pańska praca jest naprawdę solidna, metodyczna, precyzyjna i w sposób jasny prezentująca działalność naukową Francuskiego Instytutu Badań nad Bizancjum. Jest to istotny wkład w historię kontaktów kulturalnych francusko-tureckich. Nasze dwa kraje zyskają wiele na szybkim opublikowaniu Pańskiej pracy naukowej".
Należy również wspomnieć o pracy badawczej poświęconej pamiątkom chrześcijaństwa na terenie Turcji (materiał przygotowany na zamówienie Ministerstwa Turystyki Republiki Tureckiej) oraz o pracy doktorskiej na Uniwersytecie Paryskim (prawie tysiąc stron tekstu) na temat „Kultura i wpływy francuskie w Turcji od 1453 do 1953 roku".
Oprócz wyżej wymienionych prac prof. L. Biskupski opublikował liczne artykuły, które ukazały się w różnych periodykach w Polsce, Francji, Turcji i Kanadzie (w załączeniu wykaz niektórych tytułów - zał. nr 3). Poświęcił w nich wiele miejsca historii i roli Polski w Europie, dziejom Adampola/Polonezkoy i Domu Matki Boskiej w Efezie a także osiągnięciom polskiej nauki i kultury (na przykładzie, m.in. twórczości A. Mickiewicza). Stale podkreślał znaczenie turecko-polskiej przyjaźni i braterstwa broni. Kilka artykułów zostało przez niego napisanych także z okazji jubileuszy renomowanych stambulskich szkół, w których Profesor wykładał lub z którymi współpracował jako badacz wpływów kultury francuskiej na społeczeństwo tureckie.
Prof. Biskupski pozostawił po sobie również pewną ilość opracowań gotowych do druku ale nie opublikowanych oraz teksty w rękopisie.
Warto w tym miejscu wspomnieć o ciekawym epizodzie związanym z pracami nad polską wersją notatki informacyjnej (zał. nr 4) o sanktuarium Matki Boskiej - Meryem Ana k/Efezu. Istnieje duże prawdopodobieństwo, że tekst ten opracował Profesor znany ze swej głębokiej wiedzy nt. historii chrześcijaństwa w Azji Mniejszej. Świadczyć może o tym korespondencja jaką prowadził w tej sprawie o. Filonowicz z siotrą Felicją Hejnowicz  oraz z Przełożonym Zakonu Kapucynów Mniejszych (Francuska Parafia św. Polikarpa w Izmirze) .
Uhonorowaniem bogatego dorobku naukowego i publicystycznego był udział prof. L. Biskupskiego w Kongresie Nauki i Kultury Polskiej na Obczyźnie w 1970 r. w Londynie. Podczas Kongresu wygłosił referat pt. „Współczesna literatura polska nad brzegami Bosforu" (w oryginale „La litterature polonaise contemporaine sur les rives du Bosphore"). Jako uczony polskiego pochodzenia został także zaproszony do Polski na kongres naukowy w 1976 roku.

Wspomnienia o Profesorze.
Nie zachowało się zbyt dużo relacji na piśmie o osobie Profesora. Tym bardziej więc warto  zacytować dwie z nich. Pierwsza pochodzi z książki autorstwa Jerzego Łątki, Adampol, Polska wieś nad Bosforem, Kraków 1992, s. 101-102:
„Wpadałem do niego podczas każdego pobytu w Stambule. Witał mnie zawsze kieliszkiem likieru. Profesor Biskupski, lojalny obywatel turecki, czuł się zarazem Polakiem. Był przede wszystkim gorącym patriotą Adampola. Kiedyś zrezygnował nawet z intratnej posady w Chicago, aby swoim wyjazdem nie dawać złego przykładu innym. Wtedy jeszcze sądził, że będzie można ocalić zwartą i spójną polską społeczność. Na stałe mieszkał w Stambule, ale wolny czas spędzał w swoim ładnym domku w Adampolu. Prowadził nie tylko działalność naukową i dydaktyczną, ale także publicystyczną. Napisał też kilka artykułów o Polsce i stosunkach polsko-tureckich. Właśnie dzięki tym publikacjom prof. Biskupskiemu udało się również zrealizować swoją pielgrzymkę do Polski. Jako uczony polskiego pochodzenia został zaproszony na kongres naukowy w 1976 roku. Nasilająca się pod koniec życia choroba Parkinsona ograniczała jego pobyty we wsi. Jeszcze za życia zlecił wybudowanie okazałego marmurowego grobowca, na którym wyryto datę urodzin (20 X 1906) oraz tekst: = Doktor Sorbony, długoletni zasłużony profesor uniwersytetu stambulskiego i innych wyższych uczelni, gorący patriota i uczony wielkiej miary oraz gorliwy katolik i prezes kolonii polskiej w Turcji=. Rytownik pozostawił miejsce na datę śmierci. Zmarł 6 XII 1987 roku".

Szczególny walor drugiego opisu dotyczącego postaci i działalności Profesora związany jest ze źródłem, z jakiego pochodzi. W prywatnym archiwum autora zachował się wycinek z gazety „Hurriyet" - jednego z najbardziej poczytnych dzienników tureckich (o nakładzie ponad 500 tys. egz.). W dniu 16 września 1981 r. w wydaniu stambulskim tejże gazety ukazał się cytowany (we fragmentach) artykuł o Profesorze pt. „Promuje Turcję w świecie".
„Znany  dzięki swoim pracom naukowym 75-letni profesor literatury Ludwik Biskupski samotnie mieszka w cichym zakątku w dzielnicy Beyoglu. Polski profesor dzięki bliskiej znajomości z Papieżem Janem Pawłem II doprowadził do jego wizyty w Turcji. Posiada wielu znajomych wśród wielkich tego świata, utrzymując kontakty m.in. z byłym Prezydentem Francji Giscard d'Estaing. Profesor polskiego pochodzenia nazywa Turcję „swoją ojczyzną" i stara się jej imię propagować na całym świecie.
Nawet sąsiedzi nie wiele wiedzą o starszym panu o czerwonych policzkach i niebieskich oczach zamieszkującym w domu mieszczącym się przy wąskiej, ślepej uliczce na Beyoglu. Jedyną osobą znającą Profesora jest listonosz przynoszący codziennie obfitą korespondencję, która napływa z różnych krajów. Profesor większość swoich opracowań przygotowuje w swoim domu w Stambule choć od czasu do czasu odwiedza swoją rodziną wioskę Polonezkoy. Dzieła Profesora w języku francuskim czytane są na całym świecie... Miliony osób znają Ludwika Biskupskiego jako osobę, która rozsławia polską kulturę z brzegów Bosforu na cały świat. Ludwik Biskupski twierdzi, że dzieje jego rodziny w Turcji liczą 150 lat. Po ukończeniu szkoły wyższej we Francji Profesor powrócił do Turcji i zaczął pracować jako wykładowca. Przez dwa i pół roku służył w tureckim wojsku. Pracował jako wykładowca na Uniwersytecie Stambulskim, Akademii Nauk Ekonomicznych i Handlu, Robert College oraz w Szkole Oficerskiej Kuleli. Odrzucał bardzo interesujące propozycje pracy, które napływały z różnych krajów. Zawsze powtarzał, że woli mieszkać w Turcji. Prezydent Francji  Giscard d'Estaing uhonorował go jednym z najwyższych odznaczeń Republiki Francuskiej. W swoich pracach naukowych zawsze podkreślał znaczenie przyjaźni turecko-polskiej i powtarzał, że „największymi i prawdziwymi przyjaciółmi Polaków są Turcy; historia to również potwierdziła". Otrzymał liczne odznaczenia. Od rządu francuskiego - 3, Stolicy Apostolskiej - 1, Polski - 2. Przechowuje je w swoim domu oprawione w ramki...." (autor artykułu: Engin Giray; tłumaczenie z j. tureckiego: Jerzy Drożdż).

Profesor L. Biskupski i Turcja

Kontynuując myśl zawartą w artykule z gazety „Hurriyet" należy podkreślić niewątpliwe zasługi Profesora w zakresie promocji miejsca Turcji w historii Europy oraz jej bogatych relacji z euroazjatyckimi sąsiadami.
Najbardziej znanym opracowaniem naukowym Profesora jest tom poświęcony dziejom oficjalnego przedstawicielstwa Stolicy Apostolskiej w Turcji. Praca ta zasługuję na szczególną uwagę, gdyż jest to pierwsza i jedyna, jak dotychczas, publikacja, która w fachowy sposób opisuje historię stosunków turecko-watykańskich.
Wiadomym jest też, że Profesor przygotował na zamówienie tureckiego Ministerstwa Turystyki materiał informacyjny poświęcony pamiątkom chrześcijaństwa na terenie Turcji.
Wśród przedstawicieli tureckich środowisk naukowych i pracowników tureckiej oświaty L. Biskupski znany był także jako miłośnik francuskiej kultury i języka oraz jako wybitny badacz dziejów chrześcijaństwa, którego ślady znaleźć można w wielu miejscach na terytorium Republiki Turcji.

Profesor - Polak - patriota, Polonya kokenli Turk vatandasi ve vatansever, un Francophone

Profesor jako obywatel turecki polskiego pochodzenia dzielił swe uczucia patriotyczne między dwie Ojczyzny. Dodatkowo były one przeplatane nicią sympatii dla Francji i jej kultury. Ta niezwykła mozaika sentymentów daje wspaniały obraz człowieka niezwykłego - publicysty i wykładowcy, historyka i humanisty kochającego ludzi, cieszącego się szacunkiem i uznaniem. Dzięki tym cechom Profesor na zawsze pozostanie w pamięci wszystkich tych, którzy go znali, z nim współpracowali, którym przekazywał swą bogatą wiedzę i doświadczenie naukowe.

Zał. nr 1 - List Profesora L. Biskupskiego oraz Wójta Polonezkoy L. Ryży
do Papieża Jana XXIII

Stambuł, dnia 20 marca 1961.
Do Jego Swiętobliwości Papieża Jana XXIII
Watykan

Swięty Ojcze,
Upadając do nóg Jego Swiętobliwości, wyrażamy korną prośbę w imieniu całej wioski : Adampola i własnej, jako Wójta Adampola i prezesa Kolonii polskiej w Turcji. Od dwóch lat pozostaje nasza parafia bez proboszcza i chociaż jest nas około 160 osób, to jednak wszyscy są katolikami i Polakami, stanowiącymi oazę katolicką w morzu muzułmańskim. Wieś nasza przetrwała 122 lata, zachowując wiarę ojców naszych, dzięki opiece Matki Boskiej Częstochowskiej, pod której imieniem wznosi się kościółek adampolski.
W tym kościółku Jego Swiętobliwość odprawił dwa razy Mszę Swiętą i bierzmował nas dnia 3 lipca 1938 r. Jesteśmy bardzo zadowoleni, bo i zamieszkał w naszym domu rodzinnym, który został uświęcony pobytem Jego Swiętobliwości.
Kościół był dla nas ostoją duchową i dlatego przetrwaliśmy aż do dzisiaj katolikami, ale jeśli w dalszym ciągu nie będziemy mieli księdza polskiego, który mógły wychowywać dzieci i młodzież - to nie wiadomo jak długo będziemy jeszcze mogli wytrawać w wierze katolickiej, ponieważ z każdym rokiem jest nam coraz trudniej.
Obecnie została zrobiona już szosa do Adampola, po której co niedzieli ludzie przyjeżdżają autami ze Stambułu do Adampola i przychodzą bardzo licznie do naszego kościółka, ale niestety my nie mamy księdza. Władze tureckie, po wydaleniu ks. Salezjanina (ks. W. Kot - przyp. autora), dotychczas nie pozwalają, aby obcokrajowiec do nich dojeżdżał w niedzielę i święta. Kilka razy dali nam do zrozumienia, aby « Watykan sam wprost mianował proboszcza Adampola ». O czym my już powiadomiliśmy J. E. Nuncjusza Stolicy Apostolskiej w Turcji Mons. Francesco Lardone. Zywimy przeto nadzieję, że obecnie, po nawiązaniu stosunków dyplomatycznych ze Stolicą Apostolską przez Rząd turecki można będzie takie pozwolenie otrzymać drogą dypolmatyczną.
Obecny Rząd turecki oświadczył, za pośrednictwem swego Szefa Rządu generała Gursela, że wszyscy obywatele tureccy mają prawo wyznawać swobodnie ich religię i spełniać ich obowiązki religijne.
W Stambule jest polski ksiądz, o. Józef-Romuald Filonowicz, który ma powierzoną opiece duchowej Kolonię polską w Stambule, ale on nie może nami się zajmować na wsi, w Adampolu, bez uprzedniego wyrobienia mu pozwolenia u Władz tureckich, ponieważ jest wieś turecka i na to trzeba by Stolica Apostolska tę sprawę uregulowała. Jeteśmy pełni nadziei, że Jego Swiętobliwość pamięta o naszej oazie chrześcijańskiej na krańcu dawnej Bitynii, w której kiedyś chrześcijanie zajmowali tak chwalebne stanowisko.
Pozostajemy pełni nadziei, że to cośmy wyżej przedstawili wzruszy serce Jego Swiętobliwości i o nas nie zapomni. Modlimy się gorąco, by Pan Jezus udzielił Jego Swiętobliwości długich lat na Stolicy piotrowej. Upadłszy do Nóg Jego Swiętobliwości kornie całujemy Ojcowskie Stopy i prosimy o przyjście nam z pomocą duchową, gdyż w przeciwnym razie będziemy wystawieni na niebezpieczeństwo, któremu sami nie zdołamy się przeciwstawić.
Całujemy pierścień Jego Swiętobliwości, prosząc o błogosławieństwo dla Parafii Adampola i dla nas. W imieniu Parafii adampolskiej, Wójta Leszka Ryżego i Prezesa Kolonii polskiej kreślę się ze czcią synowską, oczekując od Jego Swiętobliwości pociechy i pomocy.

Adres : Prof. Dr. Ludwik Biskupski
Duvarci Adem Sokagi, 90/9
Beyoglu-ISTANBUL

Zał. nr 2 - List gratulacyjny do Jana Pawła II w związku z wyborem na Papieża

Istanbul, dnia 22.10.1978
Kościół św. Antoniego
Istiklal Caddesi No 325
Beyoglu - Istanbul
Turcja

Ojcze Święty,
Wybór Jego Świętobliwości na następcę świętego Piotra napełnił serca wszystkich Polaków zamieszkałych w Turcji wraz z ich duszpasterzem radością niewypowiedzianą, że urząd tak zaszczytny i odpowiedzialny przypadł w udziale Zacnemu i Drogiemu Rodakowi, Jego Eminencji Ks. Kardynałowi Karolowi Wojtyle, Metropolicie grodu wawelskiego.
My, zebrani dzisiaj na Mszy świętej w kościele św. Ludwika, składamy nasze jak najserdeczniejsze życzenia i gratulacje, zanosząc modły do Stwórcy, ażeby przez długie lata błogosławił pracę Jego Świętobliwości, aby ta owczarnia, którą Chrystus powierzył Jego opiece słuchała Jego Głosu i rozszerzała Królestwo Boże na ziemi, wśród wszystkich narodów na kuli ziemskiej.
My, jako dzieci naszej drogiej Ojczyzny, której Królową i Opiekunką jest Matka Boska Częstochowska, żyjąc w dalekiej Turcji składamy hołd naszej synowskiej wierności i posłuszeństwa, prosimy pokornie Cię Ojcze Święty o błogosławieństwo Apostolskie dla całej tutejszej Polonii i pozostajemy, całując stopy Waszej Świętobliwości.
O. Józef R. Filonowicz, M. Conv;
Duszpasterz Polaków w Turcji /-/
Prof. Dr. Ludwik Biskupski
Prezes Kolonii Polskiej w Turcji /-/
JEGO ŚWIĘTOBLIWOŚĆ
PAPIEŻ JAN PAWEŁ II
CITTA DEL VATICANO

Zał. nr 3 - Wykaz niektórych artykułów dr L. Biskupskiego

- „Adampol" (Polska Wierna i Słowo Katolickie, Paryż, 17 stycznia 1954).
- „La maison de la Sainte Vierge a Ephese" - Dom Matki Boskiej w Efezie (La Revue des deux-mondes, Paris, 15 Mars 1955).
- „Un coin historique d'Istanbul : Polonezkoy" - Historyczny zakątek Stambułu : Polonezkoy (La Turquie Moderne, Istanbul, Juin 1955).
- „A l'occasion du premier centenaire de la mort d'Adam Mickiewicz" - Z okazji setnej rocznicy śmierci Adama Mickiewicza (Journal d'Orient, Istanbul, 26.11.1955).
- „La maison de la Sainte Vierge a Ephese" - Dom Matki Boskiej w Efezie (Almanach de Notre Dame du Perpetuel Secours, Colmar, rocznik 1956).
- „Notre-Dame de Czestochowa, Reine de Pologne" - Matka Boska Częstochowska, Królowa Polski (Almanach de Notre Dame du Perpetuel Secours, Colmar, rocznik 1957).
- „L'Historique de l'Institut Francais d'Etudes Bizantines" - Zarys dziejów Francuskiego Instytutu Badań nad Bizancjum (Etudes slaves et est-europeennes, Volume IV, Universite de Montreal, 1959 - Studia słowiańskie i wschodnioeuropejskie, tom IV, Uniwersytet w Montrealu).
- „Jubileusz duszpasterstwa polskiego w Turcji" (Tygodnik Powszechny, Kraków 21 lutego 1960).
- „Le Robert College au crepuscule de son premier centenaire" - Gimnazjum Roberta w przeddzień setnej rocznicy istnienia (Journal Istanbul, Istanbul, 23 Novembre 1960).
- „Le Robert College a 100 ans, 1863-1963" - Gimnazjum Roberta ma 100 lat (Journal d'Orient, Istanbul, 18 Mars 1963).
- „Le College Americain de Filles d'Arnavutkoy a 50 ans, 1914-1964" - Żeńskie Gimnazjum w Arnavutkoy ma 50 lat (Journal d'Orient, Istanbul, 23 Mai 1964).
- „Le premier millenaire de la Pologne" - Tysiąclecie Polski (Journal d'Orient, Istanbul, 21 Juillet 1966).
- „L'amitie et la confraternite d'armes turco-polonaises" - Turecko-polska przyjaźń i braterstwo broni (Journal d'Orient, Istanbul,, 9 Avril 1967).
- „Le premier centenaire du Lycee de Galatasaray, 1868-1968" - Setna rocznica istnienia Liceum Galatasaray (Journal d'Orient, Istanbul, 8 et 9 Mai 1968).
- „La culture et l'influence francaises en Turquie par les etablissements scolaires francais" - Przenikanie kultury i wpływów francuskich na terenie Turcji  poprzez francuskie instytucje oświatowe (Journal d'Orient, Istanbul, 22 Octobre 1968).
- „L'enseignement public en Pologne" - Szkolnictwo publiczne w Polsce (Journal d'Orient, Istanbul, 21 Juillet 1969).
- „La science polonaise" - Nauka polska (Journal d'Orient, Istanbul, 12 Juillet 1970).

Zał. nr 4 - Notatka informacyjna nt. Sanktuarium Matki Boskiej k/Efezu

HAZRETI MERYEM ANA EVI - EFES
NOTATKA HISTORYCZNA O SANKTUARIUM

To miejsce jest uważane za miejsce ostatniego pobytu na ziemi Najświętszej Maryi Panny - matki Jezusa Chrystusa.

Fakty podane w Piśmie Świętym
Św. Jan powiada nam w swej Ewangelii, że Jezus przed śmiercią polecił mu swą matkę: „Oto matka twoja. - Od tej chwili wziął ją uczeń do domu swego."
Dzieje Apostolskie opowiadają jak po śmierci Jezusa wybuchło w Jerozolimie prześladowanie /św. Szczepan ukamienowany w roku 37, św. Jakub ścięty w roku 42/. W tym czasie Apostołowie rozeszli się po świecie, aby głosić Ewangelię. Św. Jan udał się do Azji Mniejszej i jest bardzo prawdopodobne, że z powodu prześladowania w Jerozolimie zabrał ze sobą Maryje.

Dane historyczne
Wskazują na to dwa fakty:
- istnienie grobu św. Jana w Efezie,
- zwołanie do Efezu w r. 431 Soboru Powszechnego, który odbył się w pierwszym kościele poświęconym Maryi Pannie - ażeby ogłosić tam dogmat jej Boskiego Macierzyństwa.
Ojcowie powiadają, mówiąc o Nestoriuszu: „... po przybyciu do Efezu, gdzie teolog Jan i Najświętsza Maryja Panna, Matka Boża..."
Wreszcie znajduje się także potwierdzenie w tradycji ustnej zachowanej wiernie przez prawosławnych wieśniaków we wsi Kirkince, wywodzących się z pierwszych chrześcijan efeskich. Przychodzili oni tu każdego roku, aby uczcić dzień „Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny". Od swoich przodków przejęli oni tradycję, że Maryja żyła i umarła w tym miejscu, które nazwali „Panaya Kupulu".

Odkrycie
W ubiegłym wieku (XIX - przyp. autora) ukazała się książka pod tytułem: „Życie najświętszej Maryi Panny", wg objawień zakonnicy niemieckiej Katarzyny Emmerich. Nigdy nie będąc tutaj opisała ona z zadziwiającą dokładnością dom na wzgórzu koło Efezu, w którym widziała jak upływały ostatnie lata życia Maryi Panny. Na podstawie tych wskazówek utworzyły się dwie ekspedycje naukowe (1891). Odnalazły one miejsce i ruiny całkowicie zgodne ze wskazówkami Katarzyny Emmerich.

Kaplica
Kaplica została wybudowana na pozostałościach domu Maryi Panny. Fundamenty są z I-go i IV-go wieku, reszta murów z VII-go wieku. Ostatnie odnowienie i zabezpieczenie budynku zostało dokonane w roku 1951.-

Bibliografia
- Antonowicz-Bauer L., Polonezkoyu, Istanbul 1990.
- Biskupski L., La litterature polonaise contemporaine sur les rives du Bosphore (streszczenie referatu w j. francuskim wygłoszonego przez prof. L. Biskupskiego podczas Kongresu Współczesnej Nauki i Kultury Polskiej na Obczyźnie w Londynie w 1970 r.), materiały z Kongresu, nr H-III-01, s. 255-263.
- Dopierała K., Adampol Polonezköy, Z dziejów Polaków w Turcji, Poznań 1983
- Dopierała K., Emigracja polska w Turcji w XIX i XX wieku, Lublin 1988
- Drożdż J., Polacy w armii tureckiej w XIX. wieku, referat opublikowany w Materiałach VI. Międzynarodowego Sympozjum Biografistyki Polonijnej pt. „Polacy i osoby polskiego pochodzenia w siłach zbrojnych i policji państw obcych. Historia i współczesność", (Mons-SHAPE-Belgia, 28-29.09.2001), Toruń 2001
- Drożdż J. , Ojciec Józef Romuald Filonowicz - proboszcz wszystkich Polaków w Turcji, referat opublikowany w Materiałach VII. Międzynarodowego Sympozjum Biografistyki Polonijnej pt. „Duchowieństwo polskie w świecie", (Rzym, 17-18.10.2002), Toruń 2002
- Dzieje Drugiej Wielkiej Emigracji w latach 1939-1990, Rada Porozumiewawcza Badań nad Polonią, Rozprawy i Studia, tom I pod red. M. Szczerbińskiego i T. Wolczy, Gorzów Wlkp., 2000.
- Eski fotograflarda Polonezkoy (Adampol), Kraków/Istanbul 1990-1992
- Gałczyńska-Kilańska K., Polacy w Kraju Półksiężyca, Kraków 1974.
- Łątka J.S., Adampol - polska wieś nad Bosforem, Kraków 1992
- Łątka J.S.,150 lat Adampola, Kraków 1994
- Osmanli Imperatorlugu ile Lehistan (Polonya) arasindaki munasebetlerle ilgili tarihi belgeler (przygotowanie: Nigar Anafarta, wydawca: Mehmet Kavala), Istanbul
- Reychman J., Dzieje duszpasterstwa polskiego nad Bosforem, Nasza Przeszłość, t. XXXIII, Kraków 1970.
- Sima J., OFMConv., Duszpasterstwo Polskie w Turcji, „Duszpasterz Polski Zagranicą", R. XXXVII, nr 2/159, Rzym 1986, s. 314-317
- Sokolnicki M., Dziennik Ankarski, t. I (1939-1943), Londyn 1965 i t. II (1943-1946),
- Toros Taha, Gecmiste Turkiye-Polonya iliskileri - Turco-polish relations in history, Istanbul 1983.
- Ziółkowski P., Adampol (Polonezkioj), osada polska w Azji Mniejszej. Zapiski historyczne, Poznań 1929 oraz wydanie tego samego opracowania w języku francuskim, Constantinople 1922 i Istanbul 1989.

***********
Autor pragnie serdecznie podziękować wszystkim tym, którzy okazali pomoc w trakcie kwerendy i gromadzenia materiałów źródłowych, a w szczególności (w porządku alfabetycznym):
- Bratu Atanazemu, przełożonemu Wspólnoty Franciszkańskiej przy kościele św. Antoniego w Stambule,
- Generałowi dywizji Mieczysławowi Bieńkowi z Małżonką,
- Mieszkańcom Polonezkoy: Panu Edwardowi Dohodzie, Panu Antoniemu Dohodzie z Małżonką, Panu Wiktorowi Gażewiczowi, Panu Danielowi Ohotskiemu z Małżonką, Panu Lesławowi Ryżemu oraz Wójtowi Polonezkoy Panu Antoniemu Wilkoszewskiemu,
- Panu Mirosławowi Stawskiemu, konsulowi generalnemu RP w Stambule,
- Panu Andrzejowi Suchcitz, Kierownikowi Archiwum w Instytucie Polskim i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie;
- Pani Beacie Uzunkaya i Panu Unsal Yildirim, pracownikom Konsulatu Generalnego RP w Stambule.

mgr Jerzy Drożdż, II Sekretarz Ambasady RP w Ankarze w latach 1985-1990,
były konsul generalny RP w Lille (1995-99) i w Brukseli (1999-2002), radca-minister w Stałym Przedst. RP w UE

mgr Jerzy Drożdż, II Sekretarz Ambasady RP w Ankarze w latach 1985-1990,
były konsul generalny RP w Lille (1995-99) i w Brukseli (1999-2002), obecnie zastępca ambasadora w StałymPrzedst. RP przy UE.

Niniejsze opracowanie przygotowane zostało z okazji konferencji naukowej pt. „Polacy w świecie i ich dzieła" zorganizowanej w ramach III. Światowych Polonijnych Spotkań Intelektualistów, Ludzi Kultury i Sztuki (Monachium, 24-27 października 2003 r.). Referat został wygłoszony przez autora w dniu 25 października 2003 r.

--------------------

Od Redakcji - ze względu na rozbudowaną tematykę postanowiliśmy podzielić artykuł Pana JERZEGO Drożdża na III części. Już niedługo zapraszamy na cz. 2