WINCENTY KADŁUBEK –
jeden z pierwszych kronikarzy Polski
/protoplasta Kronikarza/
/Tekst kompilacyjny w oparciu o dostępne źródła w Internecie, Wikipedii, biografii oraz książek, opracowań i prac poświęconych pierwszemu kronikarzowi Polski/.
Przed przypadającą za trzy lata 250. rocznicą beatyfikacji bł. Wincentego Kadłubka - dziejopisa, biskupa i mnicha - jego konwentualni bracia cystersi z Jędrzejowa podjęli starania o przyspieszenie procesu kanonizacyjnego. Stolica Apostolska ma akta sprawy od 1962 roku.
Opat jędrzejowski o. Edward Stradomski i tamtejszy burmistrz Marcin Piszczek poinformowali arcybiskupa metropolitę krakowskiego kard. Stanisława Dziwisza - podczas wspólnego, niedawnego spotkania - że cystersi oraz wierni świeccy z Jędrzejowa i okolic, pragną rychłej kanonizacji bł. mistrza Wincentego i stale proszą o to w swoich modlitwach. Jak powiedział opat, kard. Dziwisz zdeklarował wsparcie w Watykanie, a także ewentualną pomoc prawną kurii krakowskiej.
Opactwo cystersów w Jędrzejowie to sanktuarium bł. Wincentego. Jest tam czczony jako skromny miejscowy zakonnik, reformator Kościoła, człowiek wielkiej wiedzy i kultury. Za życia uznawany przez współbraci za świętego, został pochowany w przyklasztornym kościele przed wielkim ołtarzem. Rzym wyniósł go na ołtarze w 1764 roku, decyzją Klemensa XIII. Kult relikwii błogosławionego ma miejsce w ponad 40 świątyniach w kraju i za granicą.
Wincenty Kadłubek (1160-1223) pochodził z okolic Opatowa. Po święceniach prezbiteratu studiował w Paryżu i Bolonii, był kapelanem i kancelistą Kazimierza Sprawiedliwego, brał też udział w IV Soborze Laterańskim. Wprowadził do Kościoła zwyczaj palenia wiecznej lampki przed tabernakulum. W 1218 roku zrezygnował z biskupstwa w Krakowie i wybrał życie zakonne. W klasztornej celi w Jędrzejowie pisał do śmierci łacińską "Kronikę Polaków". Na polecenie księcia Kazimierza II Sprawiedliwego spisał po łacinie liczące cztery księgi dzieło pt. „Kronika polska”, które stanowi główne, aczkolwiek niezbyt wiarygodne źródło historii dziejów Polski tamtego okresu. W kronice tej podkreśla głównie moralny wymiar opisywanych wydarzeń.
Całość dzieła została poprzedzona przez autora Prologiem. Jest to utwór niezwykle charakterystyczny dla współczesnych tendencji exordialnych. Jest to krótka opowieść o trzech postaciach o antycznych imionach symbolizujących topos skromności. Autorskim zamierzeniem było ukazanie swoich motywacji odnośnie powstania dzieła. Pisanie o losach narodu jest tu ujęte jako przedsięwzięcie moralne i polityczne służące współczesnym oraz potomnym. Wincenty wskazuje także na księcia Kazimierza Sprawiedliwego, który zlecił mu napisanie tej kroniki.
Księga pierwsza: przedstawia pochodzenie narodu polskiego w świetle legend i podań etnogenetycznych. Wincenty poza cyklem podań wielkopolskich, napisanych już przez Galla umieścił także cykl legend małopolskich: o Kraku zwanym Grakchem, pokonaniu smoka i założeniu miasta, o Wandzie i o podstępie Lestka z kolcami. Podania te w zamyśle miały łączyć przeszłość narodu z tradycją starożytną.
Księga druga: Obejmuje okres od założenia państwa aż po konflikt Bolesława Krzywoustego ze Zbigniewem.
Księga trzecia: Przedstawia losy kraju podczas rozbicia dzielnicowego.
Księga czwarta: Rozpoczyna się wstąpieniem na tron Mieszka III Starego, a urywa się w momencie opowiadania o roku 1202. Ma zupełnie inny charakter literacki. Zawiera narracje z okresu znanego mistrzowi z autopsji. Zmiana formy narracji pozwoliła ją ożywić i zdynamizować. Opowiadanie stało się bardziej dramatyczne. Wincenty był nie tylko kronikarzem, ale także apologetą Kazimierza II Sprawiedliwego. Stworzył wizerunek idealnego władcy. Opis zewnętrzny zbiega się z prezentacją zalet wewnętrznych Kazimierza II. Jego charakterystyka jest wygłaszana przez "jednego z najznakomitszych mężów", co podnosi jej prestiż. Władca opisywany posiada zestaw "cnot oczyszczających". Były to zalety polityczne (we współżyciu z ludźmi i w rządzeniu), oczyszczające (wyzwalające ducha od ciała, wspomagające w walce ze złem), ducha oczyszczonego oraz zalety egzemplaryczne.
Ideał władcy łączy się w Kronice polskiej z koncepcją państwa (res publica) jako monarchii rządzonej na mocy prawa ustanowionego przez panujących, wybieranych przez obywateli. Łączy się to z podaniem o Grakchu.
Styl Kroniki określa się jako trudny i ozdobny (ornatus difficillis) – wg stylistycznej sztuki "trudnej ozdobności" postulującej mówienie o rzeczach nie wprost, lecz poprzez stosowanie wyszukanych figur i myśli, gry słów, metafor. Chętnie używano alegorii i personifikacji.
Dialogowość trzech pierwszych ksiąg kroniki była czymś wyjątkowym w średniowiecznej historiografii. Wincenty wprowadził dwóch rozmówców uzasadniając ich wybór dojrzałym wiekiem oraz wiarygodnością gwarantującą autorytatywność ich sądów i ocen. Wobec siebie zastosował literacką konwencję świadka dialogu. Dialog kończy się wraz z księgą trzecią. Pojawia się tu topos przerwania intelektualnej biesiady z powodu wieczornego zmęczenia i senności uniemożliwiających dalszą rozmowę. Został on wprowadzony również jako aluzja do śmierci dwóch konwersatorów.
Pod postaciami interlokutorów prawdopodobnie kryją się postaci historyczne. Mają to być:
* Jan, arcybiskup gnieźnieński – jest on inicjatorem rozmowy, osobą stawiającą pytania, a następnie komentującą odpowiedzi i wzbogacającą ich treść analogiami zaczerpniętymi z historii Rzymu
* Mateusz, biskup krakowski, rzekomy autor listu do św. Bernarda z Clairvaux – przypadła mu rola narratora przedstawiającego bieg wydarzeń historycznych. Nie unika jednak ocen bohaterów i formułowania sądów o państwie, prawie, sprawiedliwości itp.
Ich kwestie wzajemnie się uzupełniają, dając nie tylko obraz dziejów, ale także wykład poglądów na temat Polski. Obaj zmarli pod koniec lat 60. XII wieku.
Działalność kronikarza miała duży wpływ na życie społeczne w kraju. Jego nowatorski sposób myślenia wyprzedzał epokę. Był obrońcą biednych. Często sprzeciwiał się niesprawiedliwemu prawu, które było ustanowione przez bogatych. W 1207 r., po śmieci biskupa krakowskiego Pełki, Kadłubek przejął jego funkcję. Uczestniczył wtedy w Soborze Laterańskim IV, na którym – powtórzę raz jeszcze - wprowadzono obowiązek rocznej spowiedzi i wielkanocnej komunii świętej, jak również zaostrzono przepisy odnośnie małżeństwa i celibatu kapłanów. Kadłubka uważa się za jednego z reformatorów Kościoła.
Jednak z niewiadomych powodów w 1218 r. dobrowolnie abdykował z urzędu biskupa. Podobno odkrył w sobie zamiłowanie do życia zakonnego i kontemplacyjnego. Jest to w dziejach krakowskiego biskupstwa absolutny precedens. Kadłubek nie przejął się skandalem, jaki wywołała jego abdykacja. Postanowił wstąpić do klasztoru cystersów w Jędrzejowie. Jak mówi legenda drogę z Krakowa do Jędrzejowa kronikarz przeszedł pieszo, a około kilometra od klasztoru, na spotkanie z nim wyszli mnisi. Aby upamiętnić to zdarzenia usypano w tym właśnie miejscu Kopiec Spotkania, który stoi do dzisiaj. Ostatnie pięć lat życia w klasztorze Kadłubek spędził na pisaniu IV księgi „Kroniki” - „Chronica Polonorum".
Zmarł nagle w trakcie pracy 8 marca 1223 roku. Został beatyfikowany przez papieża Klemensa XIII w 1764 roku. Szczątki pierwszego polskiego dziejopisarza spoczywają w cysterskim klasztorze, a on sam, wyniesiony przez Kościół do godności błogosławionego jest w Małopolsce otoczony należnym kultem.
Jako biskup starał się leczyć ówczesny Kościół - zgodnie z duchem reformy gregoriańskiej - z trzech dotkliwych chorób: symonii czyli kupowania godności kościelnych za pieniądze, klerogamii czyli małżeństw księży oraz inwestytury czyli nadawania godności i urzędów kościelnych przez władców świeckich. W decyzji o podjęciu przezeń życia w klasztorze źródła historyczne upatrują heroiczny akt pokory.
Jędrzejowski klasztor powstał w 1140 roku. Wraz z opactwami cysterskimi w Sulejowie, Wąchocku i Koprzywnicy był zaliczany do filii burgundzkiego monasteru w Morimond. Cystersi zostali sprowadzeni z Francji do Polski w ramach ruchu odnowy życia monastycznego. Zakon szerzył ascezę i krzewił wysoką kulturę rolną Europy zachodniej. Cysterska dewiza brzmi: ora et labora, czyli módl się i pracuj.
--------------------------------------------------------
/Przy pisaniu tego tekstu korzystano z wszelkich dostępnych przekazów oraz tekstów/
ZEBRAŁ I PODAŁ DO PUBLIKACJI: Marek Różycki jr.
