Z cyklu: Rocznice, o których warto wiedzieć
Porwanie 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego stanowiło kulminacyjny moment w sowieckiej polityce zwalczania polskich aspiracji niepodległościowych w latach II wojny światowej. Wpisuje się ono w ciąg działań, które miały zapewnić Związkowi Sowieckiemu dominację w powojennej Polsce. Jednym z ważniejszych posunięć tego typu było utworzenie w lipcu 1944 r. zależnego od Moskwy, konkurencyjnego wobec rządu RP na emigracji ośrodka władzy, w postaci Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN). Twór ten już wkrótce ujawnił swe daleko sięgające aspiracje, przekształcając się z inspiracji swych sowieckich mocodawców w grudniu tegoż roku w Rząd Tymczasowy. Posunięcie to szybko zaowocowało kryzysem w Wielkiej Koalicji: Stany Zjednoczone i Wielka Brytania nie udzieliły bowiem uznania nowemu "Rządowi", który z kolei niemal natychmiast (2 stycznia 1945 r.) uznał animator jego powstania - ZSRS.
W takiej sytuacji swoistej "dwuwładzy" doszło do konferencji "Wielkiej Trójki" (Stalin, Roosevelt, Churchill) w Jałcie na Krymie.
Nie wchodząc w szczegóły trzeba stwierdzić, że w trakcie prowadzonych rozmów Stalinowi udało się zasadniczo "zalegalizować" Rząd Tymczasowy, który - jak postanowiono - miał zostać jedynie "zreorganizowany" poprzez włączenie w jego skład "przywódców demokratycznych z samej Polski i Polaków z zagranicy" i otrzymać nazwę Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.
Przełożenie ogólnikowych ustaleń jałtańskich na język konkretów szło z ogromnymi oporami, bowiem Moskwa starała się zredukować przewidzianą reorganizację Rządu Tymczasowego do minimum i utrącić zgłaszanych przez aliantów zachodnich, a niewygodnych dla siebie kandydatów, do konsultacji w sprawie powołania nowego rządu.
Wśród osób, które Brytyjczycy i Amerykanie proponowali jako uczestników rozmów o TRzJN znaleźli się także przywódcy Polski Podziemnej. Byli to: Kazimierz Pużak (przewodniczący Rady Jedności Narodowej, sekretarz generalny Polskiej Partii Socjalistycznej), Adam Bień (zastępca Delegata Rządu RP na Kraj, członek Krajowej Rady Ministrów, członek Centralnego Kierownictwa Ruchu Ludowego), Antoni Pajdak (zastępca Delegata Rządu na Kraj, członek KRM), Stanisław Jasiukowicz (zastępca Delegata Rządu na Kraj, członek KRM, wiceprzewodniczący Stronnictwa Narodowego), Aleksander Zwierzyński (delegat Stronnictwa Narodowego w RJN, zastępca jej przewodniczącego), Józef Chaciński (prezes Stronnictwa Pracy), Franciszek Urbański (reprezentant Stronnictwa Pracy w RJN), Eugeniusz Czarnowski (reprezentant Zjednoczenia Demokratycznego w RJN) i Kazimierz Bagiński (wiceprezes RJN, wiceprezes Stronnictwa Ludowego).
Ludzie ci, na swoje nieszczęście, znajdowali się w tej części Polski, która została już "wyzwolona" przez wojska sowieckie (konkretnie mówiąc w miejscowościach, położonych wzdłuż linii kolejowej Warszawa - Grodzisk Mazowiecki, takich jak Milanówek, Brwinów i Podkowa Leśna).
Bieg wypadków sprawił, że ich ewentualny udział w projektowanym rządzie stał się wkrótce bezprzedmiotowy.
Oto bowiem w połowie lutego 1945 r. sowiecka policja polityczna - NKWD - rozpoczęła wielką prowokację, której celem było aresztowanie członków Rady Jedności Narodowej, Krajowej Rady Ministrów oraz dowództwa Armii Krajowej.
Akcją kierował osławiony Iwan Sierow, zastępca Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych ZSRS. Główną rolę odegrał natomiast specjalnie delegowany do jej przeprowadzenia płk Pimienow, naczelnik radomskiej grupy operacyjnej NKWD.
Prowokacja, o której mowa, opierała się na starej, wciąż jednak skutecznej metodzie, polegającej na zwabianiu strony polskiej na rzekome "narady", które nieodmiennie kończyły się aresztowaniami.
"Kombinację", by użyć nomenklatury sowieckiej policji bezpieczeństwa, rozpoczęto od dowódcy AK, gen. Leopolda Okulickiego "Niedźwiadka", któremu przez pośredników przekazano wiadomość, że szuka z nim kontaktu marszałek Gieorgij Żukow, dowódca 1 Frontu Białoruskiego.
Ponieważ próba ta nie przyniosła rezultatu, 4 marca w Pruszkowie płk. Pimienow spotkał się z przedstawicielami Armii Krajowej, pragnąc wyjaśnić powody opóźniania się spotkania z Dowódcą AK. Przekonywał o dobrej woli strony sowieckiej i o potrzebie podjęcia rozmów.
Na koniec poprosił o przekazanie gen. Okulickiemu, a także Delegatowi Rządu na Kraj, wicepremierowi Janowi Stanisławowi Jankowskiemu, listów, zawierających zaproszenie na rozmowy z generałem-pułkownikiem Iwanowem, przedstawicielem dowództwa 1 Frontu Białoruskiego.
Proponowane spotkanie, jak pisał Pimienow, fałszywie podpisany pod pismem jako "Pułkownik Gwardii", (...) powinno rozstrzygnąć bezwzględnie sprawy, które wątpię, by mogły być rozstrzygnięte na innej drodze".
List kończyła obietnica zapewnienia bezpieczeństwa dla uczestników spotkania:
"Co do mnie - pisał wiarołomnie Pimienow - to jako oficer Armii Czerwonej, któremu przypadła w udziale tak ważna misja, daję Wam pełną gwarancję, że od momentu, kiedy Wasz los będzie zależny ode mnie (po przyjeździe do nas), będziecie w całkowitym bezpieczeństwie."
Pismo Pimienowa dotarło do Okulickiego 6 marca, cztery dni później otrzymał je Jankowski.
Trzeba wyjaśnić, że gen.-płk Iwanow w rzeczywistości nie istniał. Był to pseudonim, pod którym ukrywał się kierujący operacją Iwan Sierow, mianowany 11 stycznia 1945 r. Pełnomocnikiem NKWD ZSRS przy 1 Froncie Białoruskim.
Zaproszenie na konferencję zostało przyjęte. Uznano, że odrzucenie propozycji spotkania nie wchodzi w grę, stwarzało ono bowiem szansę pokojowego uregulowania nabrzmiałych stosunków polsko-sowieckich.
Nie brakowało głosów, że konferencja stanowi wstęp do procesu wyłaniania reprezentantów Polski Podziemnej do konsultacji w sprawie nowego rządu, daje nadzieję na ułożenie jakiegoś modus vivendi ze stroną sowiecką itp.
17 marca 1945 r. w Pruszkowie doszło do pierwszej rozmowy wicepremiera Jankowskiego z Pimienowem. Zakończyło się ono deklaracją Delegata o gotowości prowadzenia rozmów z gen. Iwanowem przez przedstawicieli partii politycznych, wchodzących w skład RJN. Ich treścią miało być m. in. wyjście tych partii z podziemia.
21 marca odbyło się kolejne spotkanie Jankowskiego z Pimienowem. Na propozycję tego ostatniego postanowiono spotkać się 28 marca w szerszym gronie i przedyskutować takie problemy jak stosunek do ZSRS i uchwał jałtańskich, a także kwestię zachowania spokoju na zapleczu frontu.
W planowanej konferencji stronę sowiecką mieli reprezentować gen. Iwanow i płk Pimienow, polską zaś Jankowski i Okulicki, ponadto przedstawiciele stronnictw politycznych, wchodzących w skład Komisji Głównej RJN: K. Pużak, A. Pajdak (PPS), S. Jasiukowicz, K. Kobylański, Z. Stypułkowski, A. Zwierzyński (SN), F. Urbański i J. Chaciński (SP), A. Bień, S. Mierzwa, K. Bagiński (SL), S. Michałowski, E. Czarnowski (ZD) oraz J. Stemler-Dąbski (sekretarz delegacji).
Ogólne obrady poprzedzić miało spotkanie w węższym gronie 27 marca z udziałem Jankowskiego, Pużaka i Okulickiego.
Wśród przewidywanych uczestników konferencji z Iwanowem - Sierowem nie było poczucia zagrożenia, wyjąwszy gen. Okulickiego, który miał złe przeczucia i na udział w konferencji zgodził się dopiero pod naciskiem Delegata.
Natomiast jeden z nich, Aleksander Zwierzyński, w okresie pertraktacji z Iwanowem znajdował się już w rękach NKWD. Aresztowany 8 marca 1945 r. w Milanówku i osadzony w sowieckim areszcie przy ul. Strzeleckiej 10 w Warszawie, dołączył do swych towarzyszy w chwili, kiedy podzielili oni jego los.
27 marca 1945 r., na ustalone spotkanie w węższym gronie przybyli do Pruszkowa Jankowski, Okulicki, Pużak i Stemler-Dąbski w roli tłumacza. Zostali aresztowani, a następnie wywiezieni drogą lotniczą do Moskwy i tam osadzeni w więzieniu na Łubiance w oczekiwaniu na proces.
Nieświadoma tego faktu pozostała część polskiej delegacji stawiła się 28 marca w Pruszkowie na "rozmowy", które miały analogiczny finał.
Aresztowanie 16 przywódców Polski Podziemnej i ich późniejszy, sfingowany proces przed Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego ZSRS, urosły do rangi symbolu podstępnych metod, jakimi stalinowski aparat represyjny zwalczał polskie dążenia niepodległościowe w latach II wojny światowej.
•••
Wśród szesnastu podstępnie pojmanych działaczy Polskiego Podziemia znalazło się wiele postaci, które jeszcze przed wybuchem II wojny światowej wiele znaczyły na polskiej scenie politycznej. Niektórzy z tych, których wywieziono do Moskwy, wypłynęli dopiero przy okazji działalności podziemnej, jednakże wszyscy mieli niejako wyrobioną markę wśród wybitnych działaczy, którzy po zakończeniu działań wojennych mogli stanowić o sile polskiej dyplomacji, militariów.
Dlatego też należy nieco przybliżyć sylwetki każdego z tych, którzy znaleźli się w feralnej szesnastce.
Leopold Okulicki - pełnił funkcję ostatniego komendanta Armii Krajowej i to z jego rozkazu organizacja ta została rozwiązana w styczniu 1945 roku. Objął także stanowisko komendanta Sił Zbrojnych na Kraj. W styczniu 1941 roku został aresztowany przez NKWD, jednakże po podpisaniu układu Sikorski-Majski został objęty amnestią. Krótko służył w Armii Polskiej na terenie ZSRS, następnie działał w Polskim Podziemiu.
Jan Stanisław Jankowski - przedwojenny poseł z ramienia Narodowej Partii Robotniczej, następnie działacz Stronnictwa Pracy. Pełnił stanowiska ministerialne. W okresie trwania II wojny światowej związał się z obozem londyńskim i otrzymał funkcję wicepremiera, a w 1943 roku został Delegatem Rządu na Kraj.
Adam Bień - przedwojenny działacz polityczny związany z ruchem Młodzieży Wiejskiej "Wici". Podczas okupacji pracował w podziemnej organizacji Stronnictwa Ludowego. W 1943 roku został zastępcą Delegata Rządu na Kraj i koordynował pracę kilku departamentów podległych delegaturze.
Stanisław Jasiukowicz - przedwojenny działacz Narodowej Demokracji (endecji), członek Ligi Narodowej. Poseł do Sejmu RP, pracował w Związku Ludowo-Narodowym. Podczas okupacji, od 1943 roku, sprawował funkcję zastępcy Delegata Rządu na Kraj. W 1944 roku został jednym z członków Krajowej Rady Ministrów.
Kazimierz Pużak - jeden z najwybitniejszych działaczy Polskiej Partii Socjalistycznej. Wielokrotnie obierany posłem, jeden z współzałożycieli Centralnego Kierownictwa Ruchu Mas Pracujących Miast i Wsi - Wolność Równość Niepodległość. W 1944 roku rozpoczął kierowanie poczynaniami Rady Jedności Narodowej. Prężnie działał w reprezentacji przedwojennego PPS-u.
Kazimierz Bagiński - przed wojną zaangażowany w działalność ruchu ludowego. Był członkiem Polskiego Stronnictwa Ludowego "Wyzwolenie". Podczas wojny otrzymał funkcję zastępcy prezesa Rady Jedności Narodowej.
Aleksander Zwierzyński - przed wojną związał się ze Stronnictwem Narodowym. Obierany posłem z ramienia Związku Ludowo-Narodowego, pełnił nawet funkcję wicemarszałka Sejmu. W 1941 roku rozpoczyna pracę dla Delegatury Rządu na Kraj, kontynuując działalność w szeregach Stronnictwa Narodowego. W 1944 roku zostaje wiceprezesem Rady Jedności Narodowej.
Eugeniusz Czarnowski - działacz niepodległościowy, prezes Zjednoczenia Demokratycznego, któremu w 1944 roku przysługiwało jedno miejsce w Radzie Jedności Narodowej. Miejsce to zajął właśnie Czarnowski. Wszedł także w skład Komisji Głównej RJN.
Stanisław Mierzwa - przed wojną związany był z ruchem ludowym i działał w szeregach Polskiego Stronnictwa Ludowego. Podczas okupacji pracował dla Polskiego Podziemia i wszedł w skład Rady Jedności Narodowej.
Józef Chaciński - przedwojenny działacz Stronnictwa Pracy, poseł na Sejm. Lata 1940-42 spędził w Auschwitz, po wydostaniu się na wolność rozpoczął pracę w Polskim Podziemiu. Członek Rady Jedności Narodowej.
Zbigniew Stypułkowski - przed wybuchem II wojny światowej był związany z szeregami endecji i z ramienia Stronnictwa Narodowego wszedł w skład Sejmu II RP. Brał udział w kampanii wrześniowej, trafił do niewoli sowieckiej, skąd przekazano go Niemcom. W 1940 roku zwolniony i zmuszony do działalności konspiracyjnej pod fałszywym nazwiskiem. Jeden ze współorganizatorów Narodowych Sił Zbrojnych.
Feliks Urbański - przedwojenny polityk związany z Obozem Zjednoczenia Narodowego. Był posłem na Sejm II RP z ramienia ugrupowań sanacyjnych. Następnie związał się ze Stronnictwem Pracy. Z ramienia tej partii zasiadł w Radzie Jedności Narodowej.
Stanisław Michałowski - walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Działał aktywnie we władzach miasta Grudziądza. Był także posłem na Sejm II RP w latach 1935-38. W czasie wojny zmuszony do ukrywania się. Po przedostaniu do Warszawy zaangażował się w działania dla Polski Podziemnej. Był wiceprzewodniczącym Zjednoczenia Demokratycznego i z ramienia tej partii wszedł do Rady Jedności Narodowej.
Kazimierz Kobylański - przed wojną był związany z siłami endeckimi. W 1941 roku został pochwycony przez NKWD. Układ Sikorski-Majski uratował go przed niechybną śmiercią i umożliwił wyjście na wolność dzięki rzekomej amnestii względem polskich jeńców. Działał w Radzie Jedności Narodowej z ramienia Stronnictwa Narodowego.
Antoni Pajdak - walczył podczas wojny polsko-bolszewickiej. Wybitny działacz socjalistyczny związany z Polską Partią Socjalistyczną. Podczas okupacji pracował w konspiracji i wszedł w skład Delegatury Rządu na Kraj, obejmując funkcję zastępcy delegata.
Józef Stemler - w okresie międzywojennym zaangażował się w działalność oświatową, realizując program walki z analfabetyzmem wśród Polaków. Pracował w Obozie Wielkiej Polski. Podczas okupacji pracował na rzecz Polskiego Podziemia, obejmując chociażby funkcję wiceministra Departamntu Informacji Delegatury Rządu na Kraj.
