W Polsce dominują lasy publiczne, stanowiące prawie 82 proc. wszystkich powierzchni leśnych. Na Lasy Państwowe, największą w Unii Europejskiej zintegrowaną organizację zarządzająca lasami państwowej własności, przypada bez mała 78 proc. tego społecznego majątku.
Nie tylko sosna
W Polsce las rośnie głównie na najsłabszych glebach. To efekt postępującego przez wieki wypierania go z żyźniejszych gleb przez rolnictwo. Uboższe siedliska borowe (z przeważającym udziałem gatunków iglastych) zajmują 52,6 proc., a bogatsze, lasowe (z przewagą gatunków liściastych) 47,4 proc. To z kolei w dużym stopniu znajduje odzwierciedlenie w charakterystycznym dla naszego kraju przekroju gatunków panujących. Poza obszarem górskim, gdzie prym wiodą świerk (zachód) oraz świerk z bukiem (wschód), i kilkoma mniejszymi obszarami o zróżnicowanej strukturze gatunkowej, w większości kraju zobaczymy drzewostany z sosną w roli głównej. Znalazła ona na polskiej ziemi dogodne warunki klimatyczne, a że przy tym zadowala się ubogimi siedliskami, ma się u nas wyjątkowo dobrze. Dowodzi tego wiele rodzimych, cennych jej ekotypów (np. sosna taborska, augustowska, czy kozienicka).
Generalnie w Polsce dominują gatunki iglaste, zajmujące 70,8 proc. powierzchni lasów Polski (62,2 proc. powierzchni lasów zarządzanych przez Lasy Państwowe i 57,7 proc. lasów prywatnych). Struktura ta stopniowo zmienia się, za sprawą prowadzonej od wielu lat przez Lasy Państwowe przebudowy gatunkowej, dzięki czemu drzewostany coraz lepiej odpowiadają zajmowanym siedliskom. Dość powiedzieć, że w 1945 r. gatunki liściaste zajmowały 13 proc. powierzchni naszych lasów – pod koniec 2009 r. już 23,2 proc. Rośnie tym samym różnorodność biologiczna, a więc i bogactwo ekosystemów leśnych.
Polskie lasy powoli starzeją się. Średnia wieku drzewostanów wyraźnie wyższa jest w zasobach zarządzanych przez Lasy Państwowe (57 lat), niż w prywatnych (ok. 45 lat). Systematycznie rośnie udział drzewostanów w wieku powyżej 80 lat – z ok. 0,9 mln ha w 1945 r. do prawie 1,61 mln ha w 2008 r. Wzrasta też ich zasobność – zasobność grubizny brutto zawierającej się w drzewostanach zarządzanych przez Lasy Państwowe w 2009 r. to ponad 1,7 mld m sześc. drewna, podczas gdy w lasach prywatnych i gminnych (dane z 1999 r.) to jedynie 188,6 mln m sześc. Dla porównania, w 1967 r. zasoby wynosiły 1,1 mld m sześc. ogółem, w tym 0,9 mld m sześc. przypadało na Lasy Państwowe. Zasobność drewna na pniu (średnia krajowa to 206 m sześc./ha powierzchni leśnej, ale w Lasach Państwowych - 245 m sześc./ha), dwukrotnie przekracza średnią europejską. Pod tym względem polskie lasy zaliczają się do europejskiej czołówki.
Drzew przybywa
Ogólna powierzchnia naszych lasów od lat rośnie. W 1945 r. porastały one w Polsce 6,5 mln ha, a lesistość wynosiła 20,8 proc. W latach 1945-1970, dzięki szeroko zakrojonej akcji zalesieniowej, wielkim nakładem sił i środków prowadzonej przez Lasy Państwowe, przybyło w Polsce 933,5 tys. ha lasu, dzięki czemu pod koniec tego okresu wskaźnik lesistości kraju sięgnął 27 proc. W szczytowym okresie 1961-65 zalesiano rocznie ponad 55 tys. ha. To tak, jakby co roku przybywały w Polsce trzy dzisiejsze, średniej wielkości, nadleśnictwa.
„Krajowy program zwiększania lesistości” (KPZL), przyjęty przez Radę Ministrów w 1995 r., przewiduje wzrost lesistości Polski do 30 proc. w 2020 r. i 33 proc. w 2050 r. KPZL był odpowiedzią na obserwowany w latach 80. i 90. ub.w. spadek tempa zalesień. Środki z budżetu państwa oraz pożyczka Europejskiego Banku Inwestycyjnego pozwoliły Lasom Państwowym, począwszy od 1994 r., zwiększyć rozmiar prac w tej dziedzinie. W efekcie, w latach 1994-2004 średnia powierzchnia zalesień wynosiła 19,8 tys. ha i była prawie trzy razy wyższa niż w latach 1988-1993. Obecnie głównym problemem w realizacji KPZL na gruntach publicznych jest pogłębiający się niedostatek powierzchni porolnych i nieużytków, przekazywanych Lasom Państwowym do zalesień przez Agencję Nieruchomości Rolnych. Stopniowo kurczy się w kraju areał leżący odłogiem, a że ziemia uprawna w Polsce drożeje, zasoby pozostające w dyspozycji ANR w pierwszej kolejności trafiają do użytkowania rolnego.
Dla nas wszystkich
Rzecz jasna, roli lasu nie można oceniać tylko w kategoriach korzyści gospodarczych. W sposób naturalny lub w wyniku działań człowieka spełnia on różnorodne. funkcje. Produkcja drewna to przecież nie wszystko. Las ma trudne do przecenienia znaczenie ekologiczne (funkcje ochronne). Korzystnie wpływa na klimat globalny i lokalny, reguluje naturalny obieg wody w przyrodzie, przeciwdziała powodziom, lawinom i osuwiskom, chroni gleby przed erozją, krajobraz przed stepowieniem itp. W dobie narastającego zagrożenia skutkami globalnego ocieplenia nie sposób nie zauważyć roli lasu w wiązaniu węgla organicznego i pochłanianiu gazów cieplarnianych. Nie zapominajmy też o funkcjach społecznych – las kształtuje korzystne warunki zdrowotne i rekreacyjne dla społeczeństwa, dzięki niemu powstają też liczne stanowiska pracy (w gospodarce leśnej i w przemyśle drzewnym, w branży turystycznej itd.).
Mając na względzie ekologiczne i społeczne funkcje lasu, od 1957 r. nadaje się niektórym obszarom status lasów ochronnych. W Lasach Państwowych zajmują dziś one 3,3 mln ha, co stanowi 46,6 proc. (włączając rezerwaty przyrody) powierzchni leśnej zarządzanej przez tę organizację. Największą powierzchnię zajmują lasy wodochronne – 1414 tys. ha, wokół miast – 637 tys. ha, uszkodzone działalnością przemysłu – 531 tys. ha oraz glebochronne – 344 tys. ha. Szczególnie dużo takich lasów wyodrębniono na terenach górskich oraz na obszarach będących pod wpływem oddziaływania przemysłu.
Zasady nowoczesnego zarządzania, integrujące powszechną ochronę przyrody z trwale zrównoważoną, wielofunkcyjną gospodarką leśną, propagowane są w leśnych kompleksach promocyjnych (LKP). Obecnie jest ich 19, o łącznej powierzchni 999 tys. ha - to bez mała 14 proc. ogólnej powierzchni będącej w zarządzie LP.
Nowocześnie gospodarując, Lasy Państwowe - organizacja istniejąca od 86 lat - na poczesnym miejscu stawiają powszechną ochronę lasu i powiększanie jego zasobów, zachowanie i wzbogacanie różnorodności biologicznej oraz ochronę gatunkową roślin i zwierząt. Aż 38 proc. powierzchni (2 860 000 ha) lasów będących w zarządzie LP włączono do europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000. To nobilitacja, ale też ogromne obowiązki dla kolejnych pokoleń polskich leśników.
Krzysztof Fronczak
