Kościółek w SękowejPięćdziesiąt pereł na Otwartym Szlaku Architektury Drewnianej
Do 30 września będzie można zwiedzić pięćdziesiąt najpiękniejszych małopolskich drewnianych świątyń, wśród nich cztery wpisane na Listę Dziedzictwa Naturalnego i Kulturowego UNESCO. Otwarte będą przez trzy dni w tygodniu (cztery godziny dziennie). Małopolska Organizacja Turystyczna przygotowała sześć tras: krakowską, limanowską, podhalańską, tarnowską, wadowicką i nowosądecko-gorlicką.
– Zobaczyć będzie można wnętrza, na co dzień zamknięte lub otwierane tylko na nabożeństwa. Można też będzie zapytać osobę udostępniającą o np. ciekawostki związane z zabytkiem – zapewnia Paweł Mierniczak, dyrektor Biura Małopolskiej Organizacji Turystycznej. MOT realizuje ów projekt na zlecenie Województwa Małopolskiego, które go również finansuje.
- Ogłaszamy również konkurs fotograficzny, którego tematem jest architektura drewniana – dodaje Piotr Łężniak, koordynator projektu Otwarty Szlak Architektury Drewnianej. Warunek jest tylko jeden - fotografowane obiekty muszą znajdować się na Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce. Autorzy najciekawszych zdjęć mogą liczyć na atrakcyjne nagrody, a także obecność ich fotografii na pokonkursowej wystawie.
- Szlak Architektury Drewnianej jest jednym z największych skarbów Małopolski. Znajduje się na nim prawie 250 obiektów – przypomina Elżbieta Kantor, dyrektor Departamentu Promocji i Turystyki Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego.
W wybranych świątyniach – w okresie 27 czerwca – 11 września - odbędzie się też cykl 12 koncertów pod wspólnym tytułem „Muzyka zaklęta w drewnie”. Pierwszy 27 czerwca w kościele św. Leonarda w Lipnicy Murowanej.
Otwarty Szlak Architektury Drewnianej kusi niezwykłymi obiektami, takimi, jakich pozazdrościć nam mogą nie tylko ościenne województwa, ale także inne kraje. To także doskonała okazja, by wyruszyć z domu, wychylić się poza rogatki miast i miasteczek, czy granice wsi. Może wtedy bardziej cenić będziemy skarby, które posiadamy.
Na Otwartym Szlaku Architektury Drewnianej znalazły się
TRASA LIMANOWSKA
1. Kościół św. św. Szymona i Judy Tadeusza Apostołów w Dobrej
***
Dobrą, rozłożoną malowniczo w zacisznej dolinie, chronią trzy wierzchołki Łopienia (najwyższy - 951 m n.p.m. - zwany jest też Złotopieniem), Ćwilin (1072 m n.p.m.) i Śnieżnica (1006 m n.p.m.). Stąd też chętnie osiedlano się w tej okolicy już w zamierzchłych czasach. Już w 1361 r. nową parafię erygował biskup krakowski Bodzanta, a hojnie ją uposażyli Marek ze Skrzydlnej, Jakus z Jodłownika, Mikołaj z Raciborzan, Arnold z Kostrzyny, a także Stanisław z Topoli.
Drewniany kościół wiernie służył mieszkańcom do 1678 r., kiedy to - w nocy z 1 na 2 lipca - spłonął. Jeszcze tego samego roku stanęła nowa świątynia. Ufundował ją podkomorzy koronny Jerzy Dominik Lubomirski, a opiekować się nią mieli święci Szymon i Juda Tadeusz (w 1684 r. została konsekrowana przez biskupa Mikołaja Oborskiego). W 1760 r. dostawiono do niej kaplicę, w której znajduje się późnobarokowy ołtarz Matki Bożej Szkaplerznej. Z tego samego okresu pochodzi polichromia. Stulecie później kościół został znacznie rozbudowany. Wydłużono wtedy prezbiterium i zakrystię (nad nią znajduje się loża kolatorska), a dobudowano m.in. kruchtę.
W ołtarzu głównym – rokokowym – znajduje się malowany na desce XIX-wieczny obraz Przemienienia Pańskiego, a także barokowe tabernakulum. Chroni je XVII-wieczna balustrada żeliwna z herbem Lubomirskich – Szreniawą. W barokowych ołtarzach bocznych znajdują się obrazy Świętej Rodziny i Matki Bożej Różańcowej ze św. Dominikiem i św. Katarzyną ze Sieny. Rokokową ambonę wykonano w XVIII stuleciu, tak jak i barokową chrzcielnicę. W kościele są jeszcze dwa ołtarze: jednemu patronuje św. Sebastian (opiekun Sebastiana Lubomirskiego), a drugiemu - Chrystus Miłosierny. Do trzynawowej świątyni dostawiono drewnianą wieżę z nadwieszoną izbicą, którą nakryto dachem namiotowym. Otaczający kościół mur wybudowano około 1800 r.
2. Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Jodłowniku
***
Zielone beskidzkie „wyspy” Ciecienia (835 m n.p.m.), Księżej (649 m n.p.m.) oraz Grodziska (618 m n.p.m.) otaczają malowniczo Jodłownik. Na tym ostatnim wypiętrzeniu w czasach piastowskich wybudowano niewielką warowną strażnicę. Nie przetrwała jednak tatarskich najazdów. W dolinie, w miejscu, w którym łączą się potoki Owsianka z Tarnawką, powstał Jodłownik, nazwany tak od dostatku jodeł. Z mroku dziejów osada wyłania się w 1361 r. W 1585 r. Przecław hrabia Niewiarowski funduje w niej skromny drewniany kościółek.
Ostatni z rodu Niewiarowskich zapisał w testamencie – tak przynajmniej głosi legenda – iż jego dobra przypadną temu zakonowi, który zgotuje mu okazalszy pochówek. Gdy zmarł, jako pierwsi pojawili się cystersi z pobliskiego Szczyrzyca. Jednak przebieglejsi okazali się krakowscy dominikanie - wykradzione ciało hrabiego przewieźli pod Wawel, gdzie Niewiarowskiemu zgotowali uroczysty pogrzeb. W taki to sposób Jodłownik trafił w ręce dominikanów. Należał także do Kamery Austriackiej, a jego właścicielami byli także Romerowie.
W drugiej połowie XVIII stulecia drewniana świątynia została rozbudowana i doposażona. Z tego okresu pochodzi m.in. rokokowa polichromia przedstawiająca Koronację Matki Bożej. Starsza od niej jest późnorenesansowa ambona - z końca XVI wieku. Część XVII i XVIII wiecznego wyposażenia została przeniesiona do nowego kościoła parafialnego.
3. Kościół św. Bartłomieja Apostoła w Łapanowie
***
Łapanów był jedną z pierwszych ofiar ostatniej powodzi. Stradomka rozlała się szeroko, nie oszczędzając XVI-wiecznego drewnianego kościółka św. Bartłomieja. Na szczęście świątynia, ocalała.
Kościół wzniesiona w 1529 r. w stylu gotyckim. W 1614 r., dzięki pieniądzom Marcina Lutosławskiego, ówczesnego dziedzica Łapanowa, został przebudowany w stylu barokowym. Wzbogacił się wtedy o barokowe i rokokowe wyposażenie, a także – dostawioną do nawy – solidną kaplicę (zwieńczoną okazałą kopułą). Nawę i prezbiterium chroni wspólny dach z piękną wieżyczką na sygnaturkę. W XVIII stuleciu obok świątyni stanęła drewniana, izbicowa dzwonnica. Pod koniec kolejnego wieku świątynię rozbudowano i poszerzono, nadając jej obecny kształt.
W późnobarokowym ołtarzu głównym – najprawdopodobniej jest on dziełem Piotra Korneckiego z Gdowa - znajduje się obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem (1873 r.). Z tego samego okresu pochodzą obrazy św. Barbary i Przemienienia Pańskiego. Znacznie starsze są wyobrażenia św. Anny Samotrzeciej (XVI/XVII w.) i Matki Bożej (XVII w.). Pod koniec XV stulecia wykuto gotycką chrzcielnicę, a z tego samego okresu pochodzą piękne paramenty liturgiczne. Późnogotycki posąg Zmartwychwstałego Chrystusa jest o kilkadziesiąt lat młodszy. W XIX wieku wykonano ambonę, a także polichromię (Mecner i Wojciechowski). Warto także zwrócić uwagę na niezwykłe, kamienne epitafium zmarłego w 1652 r. Marcina Łapki, towarzysza husarskiego, a także rycerza orężnego.
4. Kościół św. Antoniego Pustelnika w Męcinie
***
Męcina na kartach dziejów, a ściślej w rachunkach świętopietrza, pojawia się w latach 1325 - 1327. Jak twierdzą historycy parafia jest już „dobrze zagospodarowana i zorganizowana”, a zwana była Mączyną. Była wsią rycerską.
Świątynia w Męcinie miała stać już pod koniec XIII stulecia. Wiarygodnych danych na to jednak nie ma. Pierwsza wzmianka o plebanie - Johannes, plebanus ecclesie de Martina - pochodzi z rejestrów świętopietrza. Parafia - oszacowana wtedy na 4 grzywny i 18 skojców – płaciła 13 skojców i 16 denarów świętopietrza. W 1328 r. musiała przekazać 7 skocjów i 7 denarów, a od 1335 do 1554 r. świętopietrze wynosiło 8 skojców. Pierwsze pewne informacje o kościele pochodzą z około 1550 r. W 1565 r. świątynia trafiła w ręce arian. W 1605 r. odzyskał ją ks. Albert Piotrowski, lecz wymagała sporego remontu.
W 1638 r. w Męcinie stał już nowy drewniany kościół pod wezwaniem św. Antoniego Opata. W następnym stuleciu dobudowano do niego wieżę (warto zwrócić uwagę na zegar, na jej północnej ścianie) i kaplicę. W późnobarokowym ołtarzu głównym z XVIII wieku znajduje się obraz Ecce Homo, a w bocznych Matka Boża Różańcowa i św. Antoni. Barokowa – drewniana - chrzcielnica została wykonana w XVII wieku, a polichromia podchodzi z 1888 r.
5. Kościół św. Stanisława Biskupa i św. Barbary w Szyku
***
Piękna świątynia, której patronami są św. Stanisław Biskup i św. Barbara, stanęła w centrum Szyku najprawdopodobniej w pierwszej połowie XVII stulecia. Pobita gontem, częściowo oszalowana deskami, ma konstrukcję zrębową. Wyróżnia ją solidna wieża i niewielka wieżyczka na sygnaturkę. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem (namalowany w XVI wieku przez Stanisława Samostrzelnika), a w bocznych obrazy św. Wojciecha i św. Stanisława Biskupa. Chrzcielnicę wykuto pod koniec XVI wieku, o dwa wieki starsze są: dzwon (1765 r.), późnobarokowy kielich (1753 r.) i ornaty.
TRASA PODHALAŃSKA
wartym Szlaku Architektury Drewnianej
TRASA PODHALAŃSKA
1. Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bukowinie Tatrzańskiej
***
Bukowina Tatrzańska, rozrzucona malowniczo po wierchach Pogórza Bukowińskiego, może pochwalić się bogatymi tradycjami góralskimi, wspaniałym klimatem, niezwykłymi widokami na Tatry, ale także urokliwie położonym na Wierchu Kramarskim kościołem Najświętszego Serca Pana Jezusa.
Świątynię, którą ufundował Jędrzej Kramarz, wznoszono od 1887 do 1900 r. Nawa i prezbiterium są murowane, a ich ściany zostały otynkowane. Pozostałe części są drewniane. W ołtarzu głównym z 1907 r. znajduje się figura Serca Pana Jezusa, a w bocznych obrazy Matki Bożej i św. Józefa. Wnętrze zdobi polichromia z 1937 r., którą wykonał Paweł Palke.
Osadę założono na prawie wołoskim w XVII stuleciu. Jej nazwa wywodzi się od pierwszego wójta - Kaspra Bukowińskiego. Bukowiną Tatrzańską stała się w 1935 r., bowiem wcześniej była Bukowiną.
2. Kościół Michała Archanioła w Dębnie Podhalańskim
***
Na Listę Dziedzictwa Naturalnego i Kulturowego UNESCO trafiają wyjątkowe obiekty. I taki właśnie jest kościół w Dębnie na Podhalu. Od wieków patronuje mu Michał Archanioł, a wyjątkowy jest nie tylko ze względu na urodę, historię powstania, ale także mistrzostwo tych, którzy go wykonali - cieśli, rzeźbiarzy i malarzy.
Stanął w miejscu, w którym groźnym zbójom ukazał się – na dębie – Michał Archanioł. Rabusie stali się więc jego... fundatorami – tak przynajmniej głosi legenda. Nie wspomina jednak, czy dotyczy tej pierwszej świątyni, z XIII stulecia, wiązanej jeszcze z akcją osadniczą ludźmierskich cystersów, czy też późniejszej, z XV wieku. W pierwszym, i w drugim przypadku Michał Archanioł miał się komu ukazywać, bo czasy były niespokojne, a rabusiów grabiących osadników i kupców na szlaku handlowym z Węgier nie brakowało.
Najstarszą część świątyni w Dębnie, a więc nawę i prezbiterium, cieśle wykonali w drugiej połowie XV wieku (nakrywa je wspólny dach). W 1601 r. dostawili do niej wieżę z izbicą i ostrosłupowym hełmem. Wszystko pobite zostało gontem, a izbica oszalowana deskami.
Co jest jej największym skarbem? Właściwie wszystko! Począwszy od unikatowej polichromii – wykonanej na przełomie XV i XVI stulecia - pokrywającej ściany prezbiterium i nawy, sufit, belkę tęczową, ambonę, a nawet ławy. Fachowcy doliczyli się 33 kolorów i 77 motywów w 12 układach. Warto również zwrócić uwagę na jagiellońskiego orła nad belką tęczowa, a na samej belce - figury Chrystusa Ukrzyżowanego oraz Matki Bożej i św. Jana Ewangelisty (figura Chrystusa uznawana jest za najstarszy zabytek świątyni; wykonana została najpewniej pod koniec XIV stulecia, może więc pochodzić z pierwszego kościoła).
Wspaniały jest również gotycki ołtarz główny, w którym króluje Matka Boża z Dzieciątkiem, a po jej bokach znajdują się św. Michał Archanioł z mieczem i wagą oraz św. Katarzyna Aleksandryjska. Na skrzydle lewym św. Jan Ewangelista i św. Stanisława Biskupa, a na prawym – św. Jan Chrzciciel i św. Mikołaj. Gdy skrzydła zostaną zamknięte zobaczymy sceny Męki Pańskiej – Chrystus w Ogrójcu, Ecce Homo, Biczowanie, Upadek pod krzyżem... W barokowych ołtarzach bocznych znajdują się figury Matki Bożej i świętych dziewic: Katarzyny, Barbary, Cecylii i Doroty (wyrzeźbiono je w pierwszej połowie XV stulecia, może około 1440 r.). Gotyckie tabernakulum nieznany mistrz wykonał zapewne w XIV stuleciu.
Z Dębna pochodzi również - wykonany na desce lipowej – wizerunek św. Agnieszki i św. Katarzyny z 1280 r. (kopia w świątyni, oryginał w Muzeum Archidiecezjalnym w Krakowie). A warto także zwrócić uwagę na niewielkie cymbałki, bowiem niektórzy twierdza, że powstały w... V stuleciu. Niezwykła jest również XVI-wieczna chorągiew wojenna z wizerunkiem św. Stanisława ze Szczepanowa. Do naszych czasów dochowały się także trzy gotyckie portale. A całość malowniczo otacza wieniec wiekowych drzew.
3. Kościół św. Sebastiana i Matki Bożej Różańcowej w Jurgowie
***
Świątynię w Jurgowie ufundowali najprawdopodobniej sołtys Jakub Kesza i młynarz Mikołaj, a działo się to w drugiej połowie XVII stulecia. Trzy wieki później dostawiono do niej kaplicę św. Józefa i murowaną zakrystię. Czterospadowy dach pobity jest gontem, a na jego szczycie znajduje się wieżyczka na sygnaturkę. W XVIII-wiecznym ołtarzu głównym obejrzeć można figurę Matki Bożej Różańcowej oraz św. św. Piotra i Pawła. Z tego samego okresu pochodzą ambona, a także grupa Ukrzyżowania na belce tęczowej. Ściany i sufit pokryte są rokokową polichromią z 1813 r.
Będąc w Jurgowie warto zajrzeć do Zagrody Sołtysów (w pobliżu kościoła), a także na polanę Podkólne, na której stoją stare szałasy pasterskie (to już nieco dłuższa wyprawa, w kierunku granicy ze Słowacją).
4. Kościół Świętej Trójcy i św. Antoniego w Łopusznej
***
W okolicach Łopusznej osiedlano się już w XIII stuleciu. Pewne o tym wiadomości pojawiają się wraz z aktem lokacyjnym z 1364 r. I zapewne wtedy we wsi stała już świątynia, gdyż z około 1400 r. pochodzi zapis, w którym wymieniany jest „Jakub, rector ecclesiae in Lopuszno”.
Obecny jednonawowy kościół wzniesiono w drugiej połowie XV stulecia. Jego konsekracji dokonał sufragan krakowski Jan, a działo się to w 1504 r. Nadano mu wtedy wezwanie św. Trójcy, Narodzenia Najświętszej Panny Marii, św. Stanisława Biskupa i Męczennika, a także św. Antoniego Opata. Na początku XVI wieku dostawiono do niego wysmukłą wieżę z nadwieszaną izbicą, której szczyt wieńczy ostrosłupowy hełm. Dach pobity jest gontem, a ściany oszalowane deskami.
Choć kościół stał na niewielkim pagórku Dunajec go nie oszczędzał, szczególnie dotkliwie świątynia odczuła zalanie i zamulenie z 1934 r. Dziś stoi w wieńcu wiekowych drzew, a przed zakusami wody chronią ją solidne wały.
W środku odnajdziemy jeszcze elementy gotyckie (tryptyk z drugiej połowy XV stulecia ze sceną koronacji Najświętszej Marii Panny) i barokowe - ołtarze boczne i ambona. Polichromia pochodzi z 1935 r.
Będąc w Łopusznej warto zajrzeć do dworku, którego niegdyś właścicielami byli Tetmajerowie (związani także z Ludźmierzem, w którym narodził się piewca Podhala Kazimierz-Przerwa Tetmajer).
5. Kościół cmentarny św. Anny w Nowym Targu
***
Świątynia poświęcona św. Annie stanęła na skarpie - wysoko ponad groźnymi wodami Czarnego Dunajca - w drugiej połowie XV wieku. I ona – jak głosi legenda – istnienie zawdzięcza zbójom. Gdy pewnego dnia wędrowali z łupem rozpętała się potężna burza, tak straszna, że serca struchlały nawet najbardziej twardym rabusiom. Gdy zaczęli się modlić o ratunek ukazała im się św. Anna. Zapewniła, że nie zginą, jeśli powrócą na dobrą drogę i... wybudują kościół. Z budową świątyni nie było najmniejszego problemu, bowiem podczas wichury w okolicy legło sporo solidnych drzew. Gorzej było ze zdobyciem wizerunku opiekunki świątyni. Postanowili więc wyprawić się na Węgry, by zdobyć potrzebny obraz. Kradli go trzy razy, i trzy razy Matka Boża powracała w rodzinne strony... Wreszcie św. Anna przemówiła do rabusiów, by już więcej jej nie zabierali, bo potrzeby im obraz sam pojawi się w Nowego Targu. I tak się stało – miał spać z wozu kupca wędrującego doliną Czarnego Dunajca. Czy tak było? Nie wiadomo, ale legenda jest piękna.
W późnobarokowym ołtarzu głównym znajdują się XVI-wieczne obrazy: Rodzina Najświętszej Panny Marii i Matka Boża z Dzieciątkiem. Ołtarze boczne są o wiek młodsze, a ambonę wykonano w XVIII stuleciu. Dekoracja malarska została wykonana w 1880 r. przez Hipolita Lipińskiego. Nawę i prezbiterium nakrywa pobity gontem dach, ściany są szalowane deskami. Wieża - zwieńczona baniastym hełmem - „wyrasta” z nawy.
W Ludźmierzy, kilka kilometrów od Nowego Targu, znajduje się piękne Sanktuarium Matki Boskiej Królowej Podhala, z otoczoną wielką czcią figura Gaździny Podhala.
***
TRASA TARNOWSKA
(czwartek godz. 12 – 16, piątek godz. 12 – 16, sobota godz. 10 – 14)
1. Kościół św. Urszuli z Towarzyszkami w Gosprzydowej
2. Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny w Iwkowej
3. Kościół św. Leonarda w Lipnicy Murowanej
4. Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Rajbrocie
5. Kościół św. Stanisława Biskupa w Skrzyszowie
6. Kościół Wszystkich Świętych w Sobolowie
7. Kościół Matki Bożej Szkaplerznej „Na Burku” w Tarnowie
8. Kościół Trójcy Przenajświętszej „Na Terlikówce” w Tarnowie
9. Kościół św. Mikołaja Biskupa w Tymowej
10. Kościół św. Marcina Biskupa w Zawadzie
TRASA NOWY SĄCZ – GORLICE
(piątek godz. 12 – 16, sobota godz. 10 – 14, niedziela godz. 12 – 16)
1. Cerkiew św. św. Kosmy i Damiana w Bartnem
2. Cerkiew Opieki Matki Boskiej w Bielance
3. Kościół św. Michała Archanioła w Binarowej
4. Cerkiew św. Dymitra w Binczarowej
5. Kościół Matki Bożej Wniebowziętej w Brunarach
6. Cerkiew św. Dymitra w Czarnej
7. Cerkiew św. Praskewii w Kwiatoniu
8. Cerkiew Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Łosiu
9. Cerkiew św. Praskewii w Nowicy
10. Cerkiew Opieki Bogarodzicy w Owczarach
11. Cerkiew św. Jakuba Młodego w Powroźniku
12. Kościół św. św. Filipa i Jakuba w Sękowej
13. Cerkiew św. Kosmy i Damiana w Skwirtnem
14. Cerkiew św. Dymitra w Szczawniku
15. Kościół św. Wojciecha Biskupa w Szymbarku
16. Cerkiew św. Praskewii w Uściu Gorlickim
17. Cerkiew św. Kosmy i Damiana w Wojkowej
18. Cerkiew św. Michała Archanioła w Wysowej
19. Cerkiew św. Dymitra w Złockiem
TRASA KRAKOWSKA
(piątek godz. 12 – 16, sobota godz. 10 – 14, niedziela godz. 12 – 16)
1. Kościół św. Bartłomieja w Krakowie Mogile
2. Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny w Paczółtowicach
3. Kościół Narodzenia Najświętszej Marii Panny w Racławicach
4. Kościół św. Jakuba Apostoła w Więcławicach Starych
5. Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Woli Radziszowskiej
TRASA WADOWICKA
(piątek godz. 12 – 16, sobota godz. 10 – 14, niedziela godz. 12 – 16)
1. Kościół św. Erazma w Barwałdzie Dolnym
2. Kościół Świętych Piotra i Pawła w Lachowicach
3. Kościół Matki Bożej Częstochowskiej w Mętkowie
4. Kościół św. Andrzeja w Osieku
5. Kościół św. Mikołaja w Polance Wielkiej
6. Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Woźnikach
***
Przed wyruszeniem warto sprawdzić, np. zadzwonić, czy powódź nie wyrządziła szkód uniemożliwiających zwiedzanie danego obiektu.
(DMA)
Fot. Marek Długopolski I MOT
