Polskim szlakiem

Olśniewające wnętrza, malownicze parki, ogrody, stajnie, powozy; któż nie marzy czasem o beztroskim życiu? Nawet jeśli wcale takie nie było... Przenieśmy się więc w czasie, by ulec urokowi czasów minionych, snu o dawnej świetności, bajce, której zakończenie dopisała współczesność.

1. Pałac Branickich w Białymstoku: Wersal Podlasia

Jedna z najlepiej zachowanych rezydencji magnackich epoki saskiej na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. XVII-wieczna późnobarokowa rezydencja, nawiązująca do francuskich wzorów, składała się z pałacu wraz z przyległymi ogrodami, zwierzyńcami oraz pomarańczarnią, arsenałem, stajnią, wozownią i domem ogrodnika. Dalszej rozbudowy dokonano na polecenie Jana Klemensa Branickiego i jego żony Izabeli z Poniatowskich na pocz. XVIII w. Hetmanostwo Braniccy stworzyli w Białymstoku jeden z najświetniejszych dworów ówczesnej Polski. Ogrody z ponad 200 rzeźbami i zwierzyńcem rozciągały się na obszarze 14 ha. Hetman założył pierwszą w Polsce uczelnię wojskową (1754 r.). W czasie zaboru rosyjskiego pałac zmienił przeznaczenie - umieszczono tu pensję dla panien z wyższych sfer, tzw. Instytut Panien Rosyjskich. Z pałacowego ogrodu usunięto większość rzeźb, by uniknąć... deprawacji adeptek widokiem nagich postaci. Pałac Branickich nie jest typowym obiektem muzealnym - siedzibę ma tu rektorat Akademii Medycznej.

 

2. Świerklaniec: Memento vivere

Dziś jedynymi pamiątkami dawnej świetności są przepiękny park i willa, zwana Domem Kawalera. Została zbudowana w latach 1903-1906 dla cesarza Wilhelma II. Na dostojnego gościa czekały takie nowoczesne luksusy, jak amerykańskie wanny z jednego kawałka fajansu czy centralne ogrzewanie. Do szampańskiej zabawy zachęcał wyryty na frontonie napis: "Memento vivere" (pamiętaj o życiu). Rezydencja należała do rodziny von Donnersmarcków. Byli bardzo zamożni; zbili fortunę, inwestując w śląskie huty i kopalnie. Najsłynniejszym członkiem rodu był hrabia Guido, któremu w 1901 roku cesarz nadał godność książęcą. Był nie tylko jednym z najbogatszych ludzi w Niemczech, ale i wpływowym politykiem. W Świerklańcu wybudował rezydencję "Mały Wersal"; podobno z romantycznych pobudek, dla ukochanej kobiety. Pałac został ograbiony i spalony przez Armię Czerwoną. Ostał się jedynie Dom Kawalera (obecnie hotel); park wraz z ocalałą kaplicą jest chętnie odwiedzany przez spacerowiczów.

3. Werynia:  podkarpacka secesja

Secesyjny pałac Tyszkiewiczów wzniesiony został w 1900 roku wg projektu krakowskiego architekta Tadeusza Stryjeńskiego. Teraz, jak w czasach swojej świetności, zachwyca klasą architektury. Ma też ducha jak należy; Franciszkę Łucję z Lubomirskich Tyszkiewiczową, podobno zabitą przez syna. Obecnie w odnowionym ze środków unijnych pałacu, mieści się filia Uniwersytetu Rzeszowskiego. Do zabudowań dworskich należy zaliczyć jeszcze budynki gospodarcze: spichlerz dworski (1867 r.), rządcówkę, karczmę i czworaki (XIX wiek), a także park  ze starym drzewostanem i neogotycką kapliczką. Pierwsza wzmianka o Weryni pochodzi z 1508 r. Tyszkiewiczowie przenieśli się tutaj w 1769 r., po zniszczeniu pałacu w pobliskiej Kolbuszowej. Od tej chwili dzieje wsi łączą się nierozerwalnie z historią posiadłości Tyszkiewiczów.

4. Krokowa: polsko-niemieckie pojednanie

Położona na Pomorzu Krokowa już od średniowiecza stanowiła centrum rozległych włości rodu Krokowskich (von Krockow). Rodzina należała do najbogatszych w Prusach Królewskich. Historia rodu to pierwszorzędny materiał na powieść awanturniczą. Nazwisko Krokowskich noszą rycerze, opaci, dyplomaci i królewscy dworzanie. Najwyżej z rodu zaszedł Rajnold Krokowski. Był m.in. dyplomatą na dworze Zygmunta Augusta, walczył w randze pułkownika podczas wojny we Francji po stronie hugenotów i pełnił funkcję dowódcy wojsk miejskich Gdańska. Na początku XVIII wieku wygasa linia Krokowskich z Krokowej, a po I rozbiorze Polski majątek przechodzi w ręce niemieckiej linii rodziny von Krockow, do których należał do 1945 r. Po II wojnie światowej majątek został znacjonalizowany, w pałacu i folwarku utworzono PGR. W latach 90. Albrecht Otto Ernst von der Wickerau Graf von Krockow wspólnie ze stroną polską powołali fundację, która odrestaurowała pałac i park. Nieżyjący już Albrecht von Krockow był jednym z pionierów pojednania z Polską . Odwiedzał Krokową co roku, 2 września, w swoje urodziny.

5. Łańcut: luksus, powozy i Diabeł

Jedną z najpiękniejszych rezydencji arystokratycznych w Polsce. Zamek w Łańcucie słynie z olśniewających wnętrz oraz bezcennej kolekcji pojazdów konnych. Oprócz wspaniałych ogrodów, można zobaczyć oranżerię, reaktywowaną niedawno storczykarnię (park łańcucki był znany z uprawy storczyków) czy wystawę sztuki cerkiewnej. Z Łańcutem związana jest krwista postać z XVI w. - Stanisława Stadnickiego, awanturnika i warchoła, który zasłużył sobie na miano łańcuckiego diabła. Obecny kształt rezydencja zawdzięcza Izabelli z Czartoryskich Lubomirskiej, która przebudowała zamek w duchu neobaroku francuskiego. Po śmierci księżnej Lubomirskiej, posiadłość odziedziczył wnuk, Alfred I Potocki, który utworzył tutaj w 1830 r. ordynację. Po gruntownej modernizacji z początku XX w., Łańcut stał się jedną z najbardziej luksusowych rezydencji w Europie. Bywała tu arystokracja i koronowane głowy. W posiadaniu rodziny Potockich dobra łańcuckie pozostały do 1945. Ostatni ordynat, Alfred III Potocki opuścił Łańcut w lipcu 1944 r. Zamek uniknął rabunku i dewastacji dzięki sprytnemu wybiegowi; kiedy przechodził front, wywieszono na drzwiach tabliczki po rosyjsku: "Muzeum Narodu Polskiego", co odniosło zamierzony skutek - rezydencja ocalała.

6. Moszna: azalie

Architektoniczna bajka. Fantazyjny (inni mówią: kiczowaty) niczym Neuschwanstein eklektyczny pałac był rezydencją pruskiego rodu Tiele-Wincklerów, potentatów przemysłowych, od 1866 do 1945 roku. Ponoć budowla posiada 99 wież i wieżyczek. Rozległy park ze stawem jest częścią parku krajobrazowego z cennym drzewostanem i wspaniałymi stuletnimi rododendronami. Najmocniej pachną żółte, ale najpiękniejsze rosną na przyzamkowym cmentarzyku; skromna nekropolia Tiele-Wincklerów tonie w kwiatach. Co roku, w maju, odbywa się w Mosznej Muzyczny Festiwal Kwitnących Azalii. Największe wrażenie na odwiedzających robi udane połączenie bajkowej rezydencji z jej zielonym otoczeniem. Leżąca na Opolszczyźnie (niedaleko Krapkowic) Moszna jest również znana ze stadniny koni pełnej krwi angielskiej.

7. Rogalin: dęby

Pałac, park i wozownia pochodzą z XVIII w. Barokowo-klasycystyczny pałac został wybudowany w XVIII w. przez Kazimierza Raczyńskiego. Do roku 1939 był rezydencją rodziny Raczyńskich. Ostatnim właścicielem Rogalina był Edward hrabia Raczyński, prezydent RP na Uchodźstwie, który spoczywa w mauzoleum rodzinnym na terenie parku. W czasie II wojny światowej pałac ocalał, ponieważ był siedzibą... Hitlerjugend. Obecnie – muzeum, znane z kolekcji malarstwa z XIX/XX w. Rogalin i okolice to chyba największe w Europie (a na pewno najpiękniejsze) skupisko starych dębów. Nad brzegiem Warty (w tzw. starorzeczu) rośnie ok. 2000 dębów, z których najpotężniejsze mają pnie o obwodzie sięgającym 9 m. Wszystkie o obwodzie powyżej 2 m są chronione. Najsłynniejsze z nich to Lech, Czech i Rus, mające ok. 700 lat.

8. Pszczyna: śląski klejnot

Położona wśród lasów Pszczyna nazywana jest perłą Górnego Śląska. Dawna rezydencja książąt Hochberg von Pless słynie z idealnie zachowanej sylwetki, wnętrz i bogactwa architektury. Historia słynnego pałacu sięga XV w. Lata panowania Promnitzów (1548-1765), to okres przekształcania gotyckiej budowli obronnej w reprezentacyjną rezydencję renesansową. Następni właściciele, z książęcej linii Anhalt Köthen-Pless, przebudowali zamek i stworzyli niesamowity, romantyczny  park, który i dziś robi wrażenie. Obecny neorokokowy kształt nadali pałacowi w latach 1870-1874 niemieccy magnaci Hochbergowie von Pless, właściciele licznych fabryk na Górnym Śląsku oraz zamku Książ. Imponujący trójskrzydłowy pałac wraz z uroczym 44-hektarowym parkiem i zabudowaniami gospodarczymi stanowi prawdziwy klejnot architektury.

9. Kozłówka: arystokracja i muzeum socjalizmu

W 1799 r. dobra kozłowieckie przeszły na półtora wieku w ręce magnackiej rodziny Zamoyskich. Złota epoka dla rezydencji nastała wraz z objęciem jej przez Konstantego Zamoyskiego. Hrabia, postawił sobie ambitny cel uzyskania dla Kozłówki statusu ordynacji (tj. majątku niepodzielnego i niezbywalnego, dziedziczonego przez najstarszego syna lub innego mężczyznę z rodu) oraz stworzenia tutaj wielkopańskiej rezydencji. W 1903 r. utworzona została Ordynacja Kozłowiecka, licząca 7650 ha. Wspaniale przebudowane i urządzone wnętrza pałacowe zaprojektowano w stylu neobarokowym i neorokokowym. Po rozbudowie Kozłówka stała się przede wszystkim panteonem chwały rodu Zamoyskich. Ale rezydencja Konstantego Zamoyskiego była też urzeczywistnieniem jego snu o dawnej Polsce, potędze lat minionych. Ordynat nie mógł przewidzieć, że kiedyś będzie tu... wystawa sztuki socjalistycznej. W 1944 r. po przejęciu majątku przez Skarb Państwa pałac długie lata był składnicą muzealną. Teraz muzeum w Kozłówce, oprócz olśniewających późnobarokowych wnętrz i ogrodów, słynie z galerii sztuki socjalizmu.

10. Puławy: ideały Oświecenia

Złoty wiek Puław to okres panowania rodziny Czartoryskich. Wtedy otwiera podwoje (1801 r.)  pierwsze muzeum narodowe w Polsce, czyli Świątynia Sybilli, gromadzony jest wspaniały księgozbiór, powstają prace naukowe, a na dworze kształci się ziemiańska młodzież. Oświeceniowe ideały wprowadzają w życie Izabela i Adam Kazimierz Czartoryscy. Nie bez powodu Puławy nazywane są „polskimi Atenami”. Wiek Czartoryskich w Puławach kończy rok 1831. Książę Adam Jerzy Czartoryski za udział w powstaniu listopadowym zostaje skazany na śmierć, emigruje więc do Paryża, a majątek konfiskują władze rosyjskie. W pałacu ulokowano szkołę dla panien. Obecnie znajduje się tu państwowy Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa. Pałac otacza wspaniały ogród księżnej Izabeli w stylu angielskim. Wpisany do rejestru zabytków park należy do najładniejszych w Polsce, a stare dęby i lipy pamiętają czasy Czartoryskich.

                                                                          Agnieszka Jaskulska