Odbywały się tam egzekwie. Cmentarz był obniesiony kościelnym ogrodzeniem, od strony irkuckiego traktu miał cmentarz ceglane ogrodzenie. Główna aleja cmentarza od kaplicy i plac około kaplicy były obsadzone młodymi cedrami. Także cmentarz graniczył z miejskim więzieniem. Od strony więzienia cmentarz był oddzielony głębokim (1,5 m.) rowem. Cmentarz katolicki graniczył z cmentarzem żydowskim i cmentarzem staroobrzędowców. Podczas I wojny światowej w Tomsku znalazły się rzeszy jeńców i uchodźców wojennych. Wiele z nich zostało pochowanych na tym cmentarzu. Na część zmarłych żołnierzy na centralnej alei katolickiej nekropolii został wzniesiony pomnik z piaskowca wysokością 4 metry. Na nim zostały przedstawiony symboli 4 religii – żydowskie gwiazdy Dawida, muzułmańskie półksiężyce, unickie sześcioramienne krzyże oraz krzyże katolickie. Na dole pomnika po rosyjsku było napisane: „Zmarłym rodakom”. Po rewolucji październikowej zaczęły się represji wobec kościoła. Represji te również dotknęły i cmentarzy innych wyzwań. Zgodnie z dekretem „O rozdzieleniu kościoła od państwa i szkoły od kościoła” cała własność religijnych organizacji podlegała nacjonalizacji. Antyreligijna polityka sowieckiego państwa gwałtownie się zaostrzyła się w 1929 r. W 1936 r. na cmentarzu w Tomsku została rozebrana kaplica, w 1938 r. był rozgrabiony i zamknięty tomski kościół rzymsko-katolicki. W 1939 r. „w związku z zamknięciem kościoła i przestaniem działania gminy katolickiej” został również zamknięty cmentarz katolicki. Podobny los spotkał także sąsiadujące cmentarze – żydowski, cmentarz staroobrzędowców oraz stare cmentarze prawosławne. W 1951 r. katolicki i żydowskie cmentarze zgodnie z postanowieniem tomskiej rady miejskiej zostały zlikwidowane. Na ich miejscu swoje pomieszczenia rozmieścił zakład „Sibkabel”. Wszystkie nagrobki zostały przy pomocy techniki zniesione do zostały przy pomocy techniki zniesione do głębokiego wąwozu. Dopiero w 1999 r. z inicjatywy polonijnego stowarzyszenia „Orzeł Biały” na miejscu nieistniejącego cmentarza został wzniesiony pamiętny obelisk. Ks. Andrzej Duklewski poświęcił ten symboliczny nagrobek, na którym umieszczony został tekst: „Tym co odeszli, ale pozostali w pamięci. Potomkowie. Католическое кладбище Томска Основано в начале XIX века. Закрыто в 1939 г. Разрушено в 1951 г.”.
Podobny los spotkał katolicki Jerozolimski cmentarz w Irkucku. Na jego miejscu wybudowano wesołe miasteczko. Zbudowano domy mieszkalne na miejscu cmentarzy w Omsku i Bijsku.Obecnie zachowały się cmentarze polskie z przełomu XIX-XX ww. na wsiach syberyjskich w Wierszynie (obwód irkucki), Wilence, Kanoku i Aleksandrówce (kraj krasnojarski), Białymstoku (obwód tomski), Despodtzinowce, Botwino i Hryniewiczach (obwódomski). Pozostały również polskie cmentarze przy nieistniejących obecnie wsiach, jak np.cmentarz wsi Mińsk-Dworiańskoje (obwód omski), Połozowo (obwód tomski) i Polskiego Wysiełka (Kraj krasnojarski). W miastach zachowały się katolickie (polskie) części na cmentarzach prawosławnych. Największa „polska część” znajduje się na cmentarzu Troickim w Krasnojarsku. Najstarsza część polskiego cmentarzu znajduje się w Tobolsku (obwód tiumeński). Polskie groby z przełomu XIX-XX ww. są na cmentarzach Minusińska, Permi, Ufy. W większości to są groby potrzebujące konserwacji, nierzadko (jak np. w Tobolsku) to są pozostałości od kiedyś pięknych nagrobków. Odrębnie warto zaznaczyć polskie cmentarze z okresu II wojny światowej. Są to cmentarze rozrzucone po północy Rosji – obwód archangielski, Republika Komi, obwód swierdłowski i kraj permski i na terenie Syberii – kraj krasnojarski i ałtajski, obwód irkucki. Wojskowe cmentarze są w obwodzie orenburskim. Wszystkie te cmentarze zasługują na ich szczegółowe zbadanie oraz niezbędną konserwację.
Na zdjęciu: płyta z nagrobku zesłańca z 1831 r. Andrzeja Tworowskiego (1807-1837) (o tym jak była znaleziona płyta w swoim artykule napisał w nr 4(45) 2008 r. Sergiusz Fiel z Tiumenia) została po konserwacji uroczyście złożona w 2009 r. na cmentarzu w Tiumeniu.
dr Sergiusz Leończyk
