Polacy nie chcą mieszkać obok Romów. Romowie z kolei nie rozumieją, dlaczego mieliby się asymilować, włączać w główne nurty życia społecznego, w który ich mało obchodzi i w którym nie mają swoich reprezentantów. A nawet, jeśli już jakiś się w nich znajdzie, to najczęściej reprezentuje samego siebie, najczęściej własne interesy.
W dodatku z powodu niskiego wykształcenia, złej znajomości polskiego, odmienności kulturowej Romowie okazują się niezwykle trudnymi partnerami do jakichkolwiek dialogu. W efekcie wszystkie dotychczasowe pomysły „pomocowe” kończą się jedynie zwiększeniem roszczeń Romów i wyciąganiem przez nich ręki po kolejne „należne im” przywileje. Niestety taka jest smutna prawda, i należy - dla dobra wszystkich - powiedzieć sobie to w końcu wprost, a nie w imię „politycznej poprawności” po raz kolejny „owijać w bawełnę”, wymyślać ideologiczne usprawiedliwienia, czy też nieśmiało „zamiatać pod dywan”. „Uspołecznienie” Cyganów to zupełnie odrębna i wymagająca wielkiej pracy sprawa. Zmuszanie ich do brania czynnego czy choćby tylko biernego udziału w „naszym” życiu społecznym przypomina nieco amerykańską filozofię „uszczęśliwiania na siłę” czy niesienia demokracji na bagnetach. A przecież niekoniecznie, jeśli coś jest dobre dla nas, musi być od razu dobre dla innych.
Ale czy istnieje w Polsce „problem romski”? Jeżeli tak, to jak właściwie on wygląda, skoro mamy oto do czynienia ze stosunkowo nieliczną – w skali Polski - grupą narodowościową, nie roszczącą sobie prawa do żadnego obszaru, mieszkającą w skupiskach rozrzuconych na obszarze całego kraju. Ludzie ci „żyją na marginesie”, nie widzą potrzeby by się kształcić, by brać udziału w życiu społecznym, by się asymilować… Tak po prostu chcą! I czy koniecznie musimy coś robić w takiej sytuacji? Może po prostu nic. Zostawić ich samym sobie. Przestać generować „problem” i postarać się żyć z Cyganami tak, jak żyli z nimi przez setki lat nasi przodkowie? Postawić na „normalność” i pozwolić na funkcjonowanie cygańskiej społeczności lokalnej tak, jak ona chce?
I może właśnie taka „sztuka” uda się w Zabrzu – mieście, w którym program odnowy i rewitalizacji odbywać się ma na poziomie społeczeństwa obywatelskiego, niezależnym od zewnętrznych „sił wyższych”?
Zabrze - nie można zapomnieć o wielokulturowym charakterze tego miasta, który powstał z zawiłych i skomplikowanych losów Górnego Śląska a szczególnie ostatnich kilkudziesięciu lat końca XX i początku XXI wieku. To tutaj osiedlali się Czesi, Niemcy, Żydzi później Polacy z Wielkopolski i Galicji a po wojnie Polacy z Kresów, Żydzi, „Rusini” i Romowie, którzy tu znaleźli swoja nową małą ojczyznę wtapiając się w tę ziemie nie gorzej od ludzi zwianych z nią przez wieki. Właśnie to wspólne doświadczenie kulturowe ludzi tak różnych od siebie mentalnością, doświadczeniem historycznym a także i tożsamością narodową zdecydowało o wyjątkowym klimacie miasta Zabrze.
Plan zakłada, że aktywizacja społeczności lokalnej odbywać się będzie równolegle obok polityki prowadzonej przez organy samorządów terytorialnych. Jest to prawdopodobnie najbardziej rozsądne rozwiązanie, ponieważ „branie sprawy w swoje ręce” przez obywateli w ogromnym stopniu sprzyja rozwojowi miasta, ma wpływ na to, co się w nim dzieje, uniezależnia ludzi od często kulejących służb komunalnych, a przede wszystkim sprzyja wzajemnej integracji.
Wyjątkowy klimat muszą stworzyć wyjątkowi ludzie. Ludzie, dla których nie ważna jest „inność” człowieka a ważna jest jego wartość, mądrość i pomysł na życie.
Małgorzata Mańka-Szulik – Prezydent Miasta Zabrze
Pani Prezydent zapytana o sens tego rodzaju inicjatyw odpowiedziała: „Spotkanie to jest bardzo cenne. Ludzie powinni ze sobą rozmawiać, gdyż dialog stanowi, bowiem najlepszą metodą przełamywania stereotypów..”
Bożena Owczarzak - pracownik Urzędu Miejskiego w Zabrzu. Od niedawna odpowiedzialna za realizacje Programu Rządowego na rzecz społeczności Romskiej.
Kontakt z Romami miała dużo wcześniej już, jako n-l. i zajmowała się dziećmi w utworzonym specjalnie oddziale dla dzieci przerośniętych wiekowo i uczniów romskich. Sama również była inicjatorką wielu działań mających za zadanie aktywizację społeczno-kulturalną tych dzieci, jak: wyjście do kina, teatru, wycieczki. Założyła zespół taneczny „Czercheń Roma”. Dla lepszego poznania i zrozumienia kultury romskiej, czyli swoich młodych podopiecznych ukończyła podyplomowe studia w Krakowie na kierunku Romologia. Posiada ogromną wiedze o tych ludziach, ale wiedze tą najważniejszą, bo życiową, która funkcjonuje, na co dzień. Jeśli ktoś z Romów zwróci o pomoc stara się pomóc, autentycznie przejmuje się ich problemami. Wchodzi w skład komisji ds. Romów nowopowstającej przy Urzędzie Miejskim w Zabrzu
Jan Szulik – pracownik Urzędu Miejskiego, pracuje w Wydziale Zdrowia, nadzorując prace Komisji od uzależnień. Współtwórca Komisji ds. Romów.
Na pytanie - Kim jest dla niego Rom odpowiada: „Nie widzę, żadnej różnicy, jeśli odpowiadam w kategorii człowieka a jeżeli chodzi o ich uzależnienia, z którymi muszą się zmierzyć, tak jak robią to polscy pacjenci, stawiam ich w tym samym „szeregu” nie ważne, jakiej są nacji….a ważne dla mnie, aby się im udało pokonać swoje uzależnienie. Wtenczas sukces jest mój”.
Andrzej Kobiałka - pracownik urzędu miejskiego w Wydziale-Kultury i Sportu.
Jest odpowiedzialny za dotacje dla klubów sportowych, między innymi i dla romskiego. „Romscy sportowcy to osoby z wielkim temperamentem i sercem. Wkładają w sport dużo swej energii. Ich ulubiona dyscyplina to Taekwon-do ITF. Myślę, że usłyszymy nieraz o ich osiągnięciach, dlatego warto w nich inwestować. Równocześnie wierzę, że niedługo na arenach świata będą reprezentować barwy Polski”.
Czesława Węclewicz – Pracuje od lat w Urzędzie Miejskim w Zabrzu w Wydz. Strategii. Pilotowała rządowy program na rzecz Romów. Wierzy bardzo, że przyjdzie moment dla tej mniejszości i zrozumieją, iż aby osiągnąć cel życiowy, być zauważonym w społeczeństwie, trzeba przede wszystkim postawić na edukację. Są inni i wiemy, że ta „inność to ich przeszłość, życie w diasporze, kultura jak dalece inna od naszej. Musimy po prostu wykazać więcej cierpliwości i dać im szanse na obcowanie z nami, pomimo, że są trudnymi partnerami do rozmów”.
Można było by takich osób wymieniać bez końca. W spotkaniu, które miało miejsce w Urzędzie Miejskim w Zabrzu z 30 młodymi ludźmi z Ukrainy, Turcji, Rumunii i Polski obok Pani Prezydent uczestniczyli również z-ca prezydenta Krzysztof Lewandowski oraz Andrzej Puma z Zabrzańskiego Stowarzyszenia Romów. Program spotkania nosił nazwę Europen Youth In Action Against stereotypes”, finansowanym przez Narodową Agencję Programu „Młodzież w działaniu”.
Dość mocno zaangażowana jest również Urszula Potyka, która od lat współpracuje i angażuje się dla Romów. Jej wkład na rzecz społeczności romskiej jest ogromny, dlatego tej postaci można poświęcić więcej uwagi. Powinnam również nadmienić o osobach, które również będą reprezentować nowopowstającą Komisje ds. Romów. Są to, jeden z pomysłodawców tej inicjatywy, Andrzej Mzyk – terapeuta ds. uzależnień, DDA, DDD i pracy z sprawcami przemocy, który uczestniczy nie tylko w zespole roboczym i nie tylko przy realizacji programu dotyczącego uzależnienia Romów od alkoholu, ale będzie także służył poradą dla ich rodzin, często narażonych na skutki uzależnienia jednego z ich członków. Ludwik Strzempek – socjolog, którego głównym zadaniem będzie, opis, klasyfikacja zjawisk i procesów zachodzących w społeczności Romów.
Właśnie wyjątkowy klimat stworzony przez ludzi, których zaangażowanie w prace na rzecz innych daleko wykracza poza zawodowe i służbowe obowiązki pozwala z ufnością patrzeć w przyszłość. Potwierdza to Andrzej Puma z Zabrzańskiego Stowarzyszenia Romskiego: „Wiem, że mogę wraz z moimi rodzinami i resztą liczyć na pomoc, niekoniecznie materialna i właśnie w Zabrzu, gdzie mieszka nas spora grupa nie czujemy się samotni z naszymi często, trudnymi sprawami. Zdaję sobie sprawę, że należymy do takiego społeczeństwa, w którym trudno jest nam komukolwiek zaufać, jesteśmy dość jeszcze hermetyczną grupą i my ze swojej strony często nie potrafimy się zdyscyplinować, kiedy jest ku temu potrzeba a według opinii społeczeństwa nie-romskiego oczekujemy wiele. Być może tak jest i tak było od zawsze, że takimi jesteśmy, taka nasza cecha, uwarunkowana przez kulturę i naturę odziedziczoną po naszych przodkach….ale staramy się, mimo, że przemiana jest dość powolnym procesem”.
Cóż można jeszcze dodać? Tylko apel do Romów, by w końcu uwierzyli w siebie, io bądzcei z nami. Tę szansę da wam edukacja i koegzystencja… „Lody” i stereotypy w końcu stopnieją, chociaż proces ten może ciągnąc się jeszcze latami.
Jolanta Budniak
